Een mannelijke medaka herken je aan de anaalvin in de vorm van een parallellogram met een getande rand en aan de grotere rugvin. Het vrouwtje heeft afgeronde vinnen en een ronder buikje. Het geslacht bepalen lukt betrouwbaar bij volwassen vissen, vanaf ongeveer 2,5 tot 3 cm. Bij het kiezen van kweekdieren let je eerst op de rugslijn, de symmetrie en de staartvin, pas daarna op de kleur. Een koppel beoordeel je op wat het doorgeeft: de vastleggingsgraad.
Mannetje en vrouwtje herkennen, vin voor vin

Bij Oryzias latipes zijn beide geslachten even groot en vaak ook even gekleurd. Het verschil zit in de vinnen. Bekijk de vis van opzij, in een klein doorzichtig bakje of tegen het glas.
De anaalvin is het meest betrouwbare kenmerk. Bij het mannetje is ze groot en langgerekt in de vorm van een parallellogram, met een getande, bijna gefranjerde vrije rand. Bij het vrouwtje is ze korter, naar achteren smaller en heeft ze een gladde rand. De rugvin bevestigt het beeld: die van het mannetje is groter en heeft bij veel variëteiten achteraan een klein inkepinkje, terwijl die van het vrouwtje kort en afgerond is. Bij de Samurai-mannetjes (サムライ) is dit kenmerk nog sterker, met een gespleten rugvin. De staartvin zegt weinig, behalve bij Longfin-vormen, waar het mannetje langere vinstralen heeft.
Het lichaam helpt daarna. Het vrouwtje heeft een ronder buikje, vooral in het paaiseizoen, en een buiklijn die naar de anaalvin toe aflopt. ‘s Ochtends draagt ze vaak een tros eitjes onder de buik, en dan is er geen twijfel meer. Het mannetje is slanker en achtervolgt in het seizoen de vrouwtjes, waarbij hij om ze heen draait met gespreide vinnen.
Op welke leeftijd kun je het geslacht bepalen
De vinnen krijgen hun definitieve vorm pas met de geslachtsrijpheid. Onder 2 cm hebben alle jongen korte, afgeronde vinnen en vergis je je gemakkelijk. Het bepalen van het geslacht wordt betrouwbaar vanaf ongeveer 2,5 tot 3 cm. Dat is na twee tot drie maanden bij jongen die in het voorjaar zijn geboren, goed gevoerd worden en op 25 °C gehouden worden, volgens Aqua Life. In koeler water duurt het langer. Daarom kunnen medaka’s die met 2,7 tot 3 cm verkocht worden op verzoek op geslacht worden gesorteerd, terwijl jongen van 1,5 tot 2 cm zonder garantie op het geslacht worden verkocht.
Bij de Hikari-types (ヒカリ) zijn de rugvin en de anaalvin symmetrisch en allebei groot: de getande rand van de anaalvin van het mannetje blijft het houvast. Bij de Daruma (ダルマ) vertekent het korte lichaam de beoordeling een beetje en is het ronde buikje van het vrouwtje nog duidelijker. Bij de Longfin hebben beide geslachten verlengde vinnen. Kijk dan naar de vorm, niet naar de lengte.
Hoeveel kweekdieren per bak
In een kweekbak zitten meer vrouwtjes dan mannetjes. Een mannetje bevrucht meerdere vrouwtjes, en twee mannetjes op één vrouwtje putten haar uit. De basis is een trio, één mannetje en twee vrouwtjes, of een familie van twee mannetjes en vier tot vijf vrouwtjes in een bak van 20 tot 30 liter. Houd minstens één liter per vis aan. Voor selectiewerk kies je liever een klein aantal uitgezochte vissen dan een grote bak waarin je niet meer weet wie wie heeft bevrucht. Het verloop van het paaien staat in medaka’s kweken: paaien, eieren en uitbroeden.
De kweekdieren, tanéoya (種親), krijgen in het seizoen stevig voer: twee tot drie kleine maaltijden per dag met een rijk voer zoals Hikari Medaka Breed. Een vrouwtje dat elke dag paait, verbruikt veel energie, en een mager vrouwtje geeft weinig eitjes.
Waar let je op bij een goede medaka
De Japanse standaarden, die van de JMA (日本メダカ協会) en de selectiefiches van de WEB図鑑, beoordelen eerst de lichaamsvorm en daarna de kleur en de kenmerken van de variëteit. Een sterk gekleurde vis met een kromgetrokken lichaam is in de selectie niets waard, omdat het gebrek wordt doorgegeven. Je bekijkt de vis van boven, zoals in een Japanse bak, en daarna van opzij.
Bij alle types sluit je eerst de structurele gebreken uit: een gebogen wervelkolom, van boven of van opzij gezien, een te mager lichaam, een vervormde of ingedeukte kop, ontbrekende vinnen, een slecht gevormde bek. Zulke vissen kunnen lang leven en mooie siervissen zijn, maar geen kweekdieren. Bij variëteiten met veranderde ogen is een holte in de kop een veelvoorkomend gebrek waar je gemakkelijk niet naar kijkt (medakazukan.net).
Normaal type
Het normale type (普通体型) heeft het silhouet van de wilde vorm. Je zoekt een rechte of regelmatig gebogen rugslijn zonder knik, een lichaam dat niet kort en niet schraal is, en volledige vinnen die van boven gezien symmetrisch zijn. De WEB図鑑 waarschuwt voor exemplaren met een licht verkort lichaam: tussen het normale type en de Daruma bestaat een vloeiende overgang, en wie wat korte kweekdieren aanhoudt, laat de lijn ongewild naar de semi-Daruma afglijden (medakazukan.net).
Voor de kleur is er een eenvoudig criterium om twee gezonde exemplaren te onderscheiden: kleur die tot op de buikkam, de buiklijn, doorloopt, voorspelt een dichtere lichaamskleur, en die vissen geven beter gekleurde nakomelingen (medakazukan.net). Bij variëteiten met extern licht, zoals de Miyuki (幹之), wil je een band die zo ver mogelijk naar de kop reikt. Bij de lamé-vormen een dichte, regelmatige verdeling van de glanzende schubben. Bij de Sanshoku (三色) is het patroon onvoorspelbaar en selecteer je op het evenwicht van de drie kleuren, zie het artikel over de Sanshoku lamé.
Hikari-type
Het Hikari-type (ヒカリ体型) heeft een symmetrie van boven en onder rond de wervelkolom: de rugvin heeft de vorm en de grootte van de anaalvin, de staartvin is ruitvormig en de rug draagt de weerschijn van de buik. Drie selectiepunten staan voorop. De rugvin moet even groot zijn als de anaalvin, want die verschrompelt het gemakkelijkst. De staartvin moet haar as in het midden hebben, zonder vernauwde bovenste lob. En de punt van de staartvin, gevormd door twee lobben, moet heel blijven, zonder spleet (medakazukan.net).
De Hikari legt zich heel goed vast: een Hikari-koppel geeft vrijwel uitsluitend Hikari, ongeveer 99 % volgens de WEB図鑑, waardoor het een toegankelijk type is om met selecteren te beginnen. Let wel op staartvinnen van het normale type bij sommige nakomelingen, waardoor ze op wedstrijden worden gediskwalificeerd (medakazukan.net).
Daruma-type
Het Daruma-type (ダルマ体型) heeft verkorte wervels en een lichaam dat ongeveer half zo lang is als dat van een normaal type. Het geldt als gemiddeld moeilijk, omdat het gevoelig is voor schommelingen in temperatuur en waterkwaliteit, minder paait en gevoelig is voor darmverstopping. Er zijn drie selectiecriteria: een soepel gebogen rugslijn zonder bult, waarvan het hoogste punt bij voorkeur loodrecht boven de anaalvin ligt. Een matig buikje, want een vrouwtje met een opgezwollen buik houdt haar eitjes vaak vast en paait niet meer. En een horizontale zwemhouding, want Daruma’s hebben een kwetsbare zwemblaas en kantelen, vooral in de kou (medakazukan.net).
Voor de kweek kruis je een Daruma met een semi-Daruma in plaats van twee Daruma’s, die weinig eieren en veel onvruchtbare eieren geven. Het kenmerk komt tijdens het uitbroeden tot uiting: bij 28 tot 32 °C komt een deel van de jongen als Daruma uit het ei. Daarna houd je de vissen op 25 tot 28 °C. Het artikel over de Miyuki Daruma beschrijft deze kruising in detail.
De vastleggingsgraad
Een goede medaka is niet alleen een mooie vis, maar een vis die zijn kenmerken doorgeeft. De vastleggingsgraad, koteiritsu (固定率), is het aandeel van de nakomelingen dat het kenmerk van de ouders vertoont. De WEB図鑑 beschouwt een variëteit als vastgelegd vanaf 30 %. Een Hikari haalt 99 %, een Neptune ongeveer 70 %, een Sanshoku veel minder. De graad hangt af van de variëteit, maar ook van het koppel: twee Kōhaku (紅白) uit dezelfde bak geven niet dezelfde verhouding mooie patronen. Je schat hem door een heel legsel tot 2 of 3 cm op te kweken en te tellen wat je krijgt. De woorden uit dit artikel staan in de woordenlijst, en hoe je de naam van een variëteit leest in de JMA-nomenclatuur.
Een stam over meerdere generaties houden
De methode is die van de Japanse kwekers sinds de eerste Youkihi (楊貴妃): elke generatie kweek je veel jongen op, sorteer je streng en houd je maar een klein deel over als kweekdieren. Het sorteren, senbetsu (選別), gebeurt in meerdere rondes. Rond 2 cm haal je de vervormde lichamen eruit. Rond 3 cm haal je de vissen weg die het gezochte kenmerk niet of slecht hebben. Bij de geslachtsrijpheid kies je de koppels op vorm, kleur en wat je van hun ouders weet. Eén generatie per jaar buiten, twee in een verwarmd aquarium.
Houd een schrift bij: herkomst van het koppel, datum van het leggen, aantal jongen, wat je hebt aangehouden. Zonder dat weet je na twee seizoenen niet meer wie van wie afstamt. Houd altijd een paar reservevissen van de ene generatie naar de volgende, zodat je de stam niet kwijtraakt door een ongelukje met een bak.
Wanneer je vers bloed inbrengt
Een stam die op zichzelf gesloten blijft, stapelt uiteindelijk gebreken op: kleinere lichamen, gebogen wervelkolommen, onvruchtbare eieren, zwakke jongen. Dat zijn de tekenen dat inteelt zwaar begint te wegen. Er is geen vaste regel in cijfers die voor alle variëteiten geldt. Japanse kwekers houden aan dat er uitgaande van één enkel koppel meestal drie generaties zonder schade verlopen, en dat het risico minder in het aantal generaties zit dan in het aantal kweekdieren: je houdt bij elke generatie meerdere mannetjes en meerdere vrouwtjes. Het principe is deze tekenen in de gaten te houden en, zodra ze verschijnen, één of twee exemplaren van dezelfde variëteit uit een andere kweek in te brengen. Je kruist de nieuwkomer met de beste vrouwtjes van de stam en sorteert de nakomelingen opnieuw op je eigen criteria. Het kenmerk kan een generatie lang afnemen voordat het weer terugkomt.
Omgekeerd verhindert al te vaak vernieuwen dat je iets kunt vastleggen. Een kweker die een stabiele variëteit nastreeft, werkt in een gesloten lijn zolang de vissen gezond blijven en opent die pas wanneer het nodig is.
De cijfers om te onthouden
| Mannetje | anaalvin als parallellogram met getande rand, grotere rugvin |
|---|---|
| Vrouwtje | afgeronde vinnen, ronder buikje, ‘s ochtends eitjes onder de buik |
| Betrouwbaar geslacht bepalen | vanaf ongeveer 2,5 tot 3 cm |
| Verhouding | meer vrouwtjes dan mannetjes |
| Dichtheid | minimaal 1 liter per vis |
| Vastgelegde variëteit | vastleggingsgraad van minstens 30 % (WEB図鑑) |
| Hikari × Hikari | ongeveer 99 % Hikari |
| Daruma | Daruma × semi-Daruma, uitbroeden op 28-32 °C, daarna houden op 25-28 °C |
Veelgestelde vragen
Kun je bij medaka’s van 1,5 cm het geslacht bepalen?
Niet betrouwbaar. De vinnen krijgen hun definitieve vorm pas bij de geslachtsrijpheid, rond 2,5 tot 3 cm. Daarvoor is het gokken.
Legt een vrouwtje eitjes zonder mannetje?
Ja, ze kan eitjes dragen, maar die zijn niet bevrucht: ze blijven wit en gaan schimmelen. Er moet minstens één fit mannetje in de bak zitten.
Zijn jonge of oudere kweekdieren beter?
Volwassen vissen in hun eerste of tweede seizoen. Een driejarig vrouwtje paait minder. Jongen van het jaar die in het voorjaar zijn geboren, kunnen in een verwarmd aquarium al aan het eind van de zomer paaien.
Mag een vis met een kromme rug als kweekdier dienen?
Nee. Het gebrek wordt deels doorgegeven. Hij mag in een siervisbak blijven leven, maar je sluit hem uit van de kweek.
Kunnen twee verschillende variëteiten met elkaar gekruist worden?
Ja, het zijn allemaal Oryzias latipes. Zo ontstaan nieuwe variëteiten, maar de eerste generatie is vaak flets en het resultaat vraagt meerdere generaties sorteren.
Bronnen
- 改良メダカWEB図鑑, ‘普通種の選別ポイント’, https://medakazukan.net/tutsuusyupoint/
- 改良メダカWEB図鑑, ‘ヒカリ体型の選別ポイント’, https://medakazukan.net/hikaripoint/
- 改良メダカWEB図鑑, ‘ダルマ体型の選別ポイント’, https://medakazukan.net/dharmapoint/
- 改良メダカWEB図鑑, ‘図鑑の見方’, https://medakazukan.net/mikata/
- 改良メダカWEB図鑑, FAQ, https://medakazukan.net/faq/
- Tokyo Aqua Garden, ‘産卵後の魚のケア’, https://t-aquagarden.com/column/care_spawning_fish
- Kamihata en Tokyo Aqua Garden, kweekgidsen voor de medaka (geslacht bepalen)