Voortplanting van medaka’s: paaien, eieren en incubatie

Medaka’s paaien bijna elke dag zodra het water boven 18 tot 20 °C komt en de dag 13 tot 14 uur duurt. Het vrouwtje hecht haar eieren aan een plant of een paaiborstel, en je moet ze weghalen, want de ouders eten eieren en larfjes. Reken daarna op 250 graaddagen incubatie, ofwel 10 dagen bij 25 °C, met een dagelijkse controle die het uitkomstpercentage van 30-50 % naar 70-90 % brengt.

Wat het paaien op gang brengt

Drie voorwaarden moeten samenkomen. De eerste is temperatuur: Oryzias latipes begint zich voort te planten vanaf 18-20 °C, en het paaien is regelmatig tussen 20 en 25 °C. Boven 30 °C zijn de vissen gestrest en raakt het paaien ontregeld. De tweede is licht: er is 13 tot 14 uur daglicht nodig. Buiten het voortplantingsseizoen volstaan 8 tot 10 uur, en juist die verkorting zet de vissen in rust. De derde is voer: een vrouwtje dat elke dag paait, verbruikt veel, ze moet in de zomer twee keer per dag eten, in kleine porties die binnen twee à drie minuten zijn opgegeten.

In Europa komen deze voorwaarden van nature voor van april-mei tot september, afhankelijk van het klimaat. In een koel Atlantisch klimaat, zoals bij ons in Bretagne, bereikt het water van een buitenbak 20 °C later dan in mediterrane streken, maar de lange dagen van juni zijn er al. In een verwarmd en verlicht aquarium kun je het hele jaar laten paaien, mits je het lichtritme respecteert en de vrouwtjes rustperioden gunt. De gedetailleerde kalender staat in medaka’s door de seizoenen heen.

De kweekbak inrichten

Hikari Medaka Breed, voer voor ouderdieren
Hikari Medaka Breed, het voer van de ouderdieren in het paaiseizoen.

Eerst moet je weten wie wie is. Het mannetje heeft een grotere rug- en aarsvin, de aarsvin heeft de vorm van een parallellogram met een getande rand. Het vrouwtje heeft afgeronde vinnen en een ronder buikje. De vin-voor-vin-beschrijving staat in medaka’s seksen en ouderdieren kiezen.

Een kweekbak bevat meer vrouwtjes dan mannetjes. Een mannetje bevrucht meerdere vrouwtjes, en een teveel aan mannetjes put de vrouwtjes uit door voortdurende achtervolging. Eén mannetje op twee vrouwtjes is een gangbare werkbasis. Je houdt de algemene dichtheid van minimaal een liter per vis aan en geeft schuilplaatsen met planten. Een kleine tiental vissen in een bak van 20 tot 30 liter is een goed formaat voor een familie ouderdieren.

In het seizoen voer je de ouderdieren twee tot drie keer per dag in kleine hoeveelheden in plaats van één grote maaltijd. Een rijk voer dat voor de voortplanting is ontworpen, is geschikt, bijvoorbeeld Hikari Medaka Breed, korrel van 0,38 tot 0,6 mm. De Mini Fish van Aquatic Science, met 43 % eiwit, kun je ook aan de ouderdieren geven, in kleine snuifjes omdat een deel zinkt. De rest van de voeding staat in de complete voedingsgids.

Zakje Hikari Medaka Breed, paaivoer voor volwassen medaka's, 0,38 tot 0,6 mm
Pot Mini Fish van Aquatic Science, korrel van 0,3 mm

Het paaisubstraat: planten of borstel

Paaiborstels voor medaka's
De paaiborstels: de vrouwtjes hechten er hun eieren aan, je haalt ze weg om apart te incuberen.

‘s Ochtends zwemt het vrouwtje met een tros eieren onder haar buik vastgeplakt. In de loop van de dag wrijft ze die tegen een substraat en blijven de eieren er met hun draadjes aan hangen. Twee substraten werken. Planten met fijne bladeren, zoals hoornblad, javamos of de wortels van drijfplanten, bijvoorbeeld kikkerbeet, ontvangen de eieren van nature. Dat is de oplossing van de beplante biotoop, maar het maakt het oogsten omslachtig.

De paaiborstel, of sanranshō (産卵床), is een bundel synthetische vezels op een drijver. De vrouwtjes nemen hem snel aan, en je haalt hem met één beweging uit de bak om de eieren te bekijken. Het is het handigste substraat voor wie wil oogsten. Je hebt er een per bak nodig, twee in een grote bak zodat de vrouwtjes elkaar niet hinderen. De paaiborstels zijn van seizoen tot seizoen te hergebruiken na spoelen.

De eieren oogsten

Het oogsten, sairan (採卵), bestaat erin de eieren uit de bak van de ouders te halen om ze apart te incuberen. Zonder dat eten de volwassen vissen de meeste eieren en bijna alle larfjes op. Je controleert het substraat elke dag of om de dag, bij voorkeur laat in de ochtend, wanneer de vrouwtjes hun dagelijkse worp hebben afgezet.

Elke worp telt 10 tot 30 eieren, en een gezond vrouwtje kan in een seizoen enkele honderden eieren geven (tokyoaquagarden.com). De eieren hangen in een tros met draadjes aan elkaar. Je maakt ze los met de vingers door ze zachtjes te rollen, waarbij ook de draadjes loskomen. Een bevrucht ei is doorzichtig tot lichtgeel, stevig bij lichte druk. Een onbevrucht ei is wit, ondoorzichtig en breekt onder de vinger (t-aquagarden.com). De eerste bewaar je, de tweede gooi je meteen weg.

De eieren gaan in een klein bakje water, zonder substraat, zonder vis. Een kom, een transparant doosje of een drijvend kweekmandje in de hoofdbak volstaat. Het mandje heeft het voordeel dat het de eieren op de temperatuur van de bak houdt. Je spreidt de eieren in plaats van ze op een hoop te laten, zodat de zuurstof rond elk ei circuleert.

Incuberen: de regel van 250 graaddagen

De incubatieduur hangt van de temperatuur af, en de regel is eenvoudig: je moet ongeveer 250 graaddagen bij elkaar brengen. Je vermenigvuldigt de gemiddelde watertemperatuur met het aantal dagen. Bij 25 °C haal je 250 in 10 dagen. Bij 22 °C heb je 11 tot 12 dagen nodig. Bij 20 °C 13 dagen. Onder 20 °C sleept de incubatie zich voort en wint de schimmel terrein: lange koele perioden vermijd je.

Watertemperatuur Incubatieduur
20 °C ongeveer 13 dagen
22 °C 11 tot 12 dagen
25 °C ongeveer 10 dagen

Deze waarden zijn ijkpunten, geen vaste data. Een buitenbak maakt koele nachten en warme middagen door, en het gaat om het gemiddelde. Een aandachtspunt: boven 28 °C kan het Daruma-gen dat in alle medaka’s aanwezig is, tot uiting komen en verkorte lichamen geven; Tokyo Aqua Garden incubeert Daruma’s opzettelijk bij 28 °C en meer, met een duidelijk effect rond 30 °C. Voor een stam van het normale type incubeer je tussen 20 en 26 °C.

Rond de 8e tot 12e dag verschijnen twee zwarte punten in het ei: dat zijn de ogen. In dit stadium is het embryo goed gevormd en onderscheid je soms al zijn bewegingen. Dat is het signaal voor het vervolg van de behandeling.

Schimmel, methyleenblauw en witte eieren

Schimmel is de eerste vijand van de incubatie. Ze begint bijna altijd bij een onbevrucht ei of een dood embryo en verspreidt zich dan door contact naar de naburige eieren. Een gezond ei, alleen en in schoon water, schimmelt zelden. De hele methode bestaat dus uit het isoleren van de levensvatbare eieren en het verwijderen van de andere.

Drie handelingen volstaan. Eerst een dagelijkse waterverversing van het incubatiebakje. Je kunt kraanwater nemen dat niet heeft gestaan, als het zwak gechloreerd is: het chloor beperkt de schimmels zonder het ei te hinderen, waarvan het omhulsel het beschermt (t-aquagarden.com). Daarna methyleenblauw in lage dosis, 1 tot 2 druppels per liter, tot je lichtblauw water krijgt (t-aquagarden.com). Het middel remt schimmels en kleurt dode eieren blauw, die dan makkelijk te herkennen zijn. Je doseert opnieuw na elke waterverversing. Ten slotte het dagelijks weghalen van witte of blauwe eieren, met een pipet of pincet, voor ze de rest besmetten.

Methyleenblauw is te koop in de dierenwinkel en bij de apotheek. In de aangegeven dosis vormt het geen gevaar voor de eieren. Het vlekt alles wat het raakt, ook vingers en siliconenkit.

Wanneer je de behandeling stopt, en het uitkomen

Zodra de ogen zichtbaar zijn, zet je de eieren in water zonder methyleenblauw. Het embryo is dan ver genoeg gevorderd om schimmel niet langer de hoofdbedreiging te laten zijn, en het larfje moet uitkomen in water zonder enig middel. Voor die laatste dagen gebruik je water dat heeft gestaan of is geconditioneerd, zoals dat van de kweekbak. Liggen de eieren in een drijvend mandje, dan volstaat het te stoppen met doseren.

Het uitkomen gebeurt meestal ‘s ochtends, en zelden in één keer. De eieren van één worp kunnen over twee of drie dagen openbreken. Zijn de ogen al lang zichtbaar en komt er niets uit, dan is de oorzaak bijna altijd te koud water: zie waarom eieren niet uitkomen. De pasgeborene, harigo (針子) genoemd, meet een paar millimeter en leeft twee tot drie dagen van zijn dooierzak. Hij moet vanaf de derde dag eten: het vervolg staat in medakalarven opkweken.

Op hoeveel larfjes kun je rekenen

Met deze dagelijkse controle ligt het uitkomstpercentage tussen 70 en 90 %. Zonder oogsten of behandeling, in de bak van de ouders, daalt het tot 30-50 % en worden de meeste uitgekomen larfjes opgegeten. Een familie van zes of zeven ouderdieren produceert zo veel meer larfjes dan een gewone bak kan opvangen. Je moet de ruimte voorzien, of het oogsten bewust beperken tot wat je kunt opkweken. Een honderdtal larfjes vraagt al een bak van 30 tot 40 liter om te groeien zonder elkaar te hinderen.

Ten slotte raken de vrouwtjes vermoeid. Na enkele weken dagelijks paaien kun je ze laten rusten door de verlichting te verminderen of ze van de mannetjes te scheiden, met stevige voeding. Daarmee houd je gezonde ouderdieren gedurende twee of drie seizoenen.

De cijfers om te onthouden

Paaitemperatuur vanaf 18-20 °C, regelmatig van 20 tot 25 °C
Daglengte 13 tot 14 uur om te paaien; 8 tot 10 uur voor de rust
Verhouding mannetjes/vrouwtjes meer vrouwtjes dan mannetjes
Eieren per worp 10 tot 30, enkele honderden per seizoen
Incubatie 250 graaddagen: 13 d bij 20 °C, 11-12 d bij 22 °C, 10 d bij 25 °C
Methyleenblauw 1 tot 2 druppels per liter, lichtblauw water, tot de ogen verschijnen
Verschijnen van de ogen 8e tot 12e dag afhankelijk van de temperatuur
Uitkomstpercentage 70-90 % met controle, 30-50 % zonder
Dooierzak 2 tot 3 dagen, eerste maaltijd op de 3e dag

Veelgestelde vragen

Mijn medaka’s paaien niet, waarom?

Controleer eerst de watertemperatuur, die boven 18-20 °C moet liggen, dan de daglengte, minstens 13 uur. Controleer daarna of er mannetjes en vrouwtjes zijn, en of de vissen volwassen en goed gevoerd zijn. Een ondervoed vrouwtje maakt geen eieren.

Kun je de eieren in de bak van de ouders laten?

Ja, maar je krijgt weinig larfjes: 30 tot 50 % komt uit en de meeste pasgeborenen worden opgegeten. In een sterk beplante biotoop overleven elk jaar enkele larfjes. Voor een doelgerichte kweek oogst je.

Heb je een verwarming nodig om te incuberen?

Nee, als het water boven 20 °C is. Een buitenbak in juni of juli volstaat. Onder 20 °C duurt de incubatie langer en wint de schimmel: dan is een kleine verwarming op 24-25 °C nuttig.

De eieren worden allemaal wit, wat nu?

Ofwel waren ze niet bevrucht, vaak door een gebrek aan een mannetje of aan een fit mannetje, ofwel heeft de schimmel zich verspreid vanuit een of twee dode eieren. In het tweede geval haal je de aangetaste eieren elke dag weg, ververs je het water elke dag en doseer je methyleenblauw.

Hoe lang paait een vrouwtje?

Zolang de voorwaarden vervuld blijven, bijna elke dag gedurende enkele maanden. Een vrouwtje van twee of drie jaar paait minder. Rustperioden verlengen haar leven als ouderdier.

Bronnen

  • Tokyo Aqua Garden, “Medaka eggs”, https://tokyoaquagarden.com/medaka-eggs
  • Tokyo Aqua Garden, “メダカの卵のカビ対策” (tegen schimmel op medakaeieren), https://t-aquagarden.com/column/medaka_eggs_mold
  • Tokyo Aqua Garden, “産卵後の魚のケア” (zorg voor vissen na het paaien), https://t-aquagarden.com/column/care_spawning_fish
  • 改良メダカWEB図鑑, FAQ, https://medakazukan.net/faq/
  • Kamihata, kweekgids voor de medaka (temperatuur, licht, dichtheid)
  • Kweekgids van À Flore d’Eau, afloredeau.com