Moet je de bodem van een medakabak schoonmaken vóór de winter? Japanse kwekers zeggen meestal nee: bladeren en een beetje bezinksel beschutten de vissen in rust, en de grote schoonmaak wacht tot het voorjaar. De Nederlandse kwekers van medaka.nl zeggen ja: onder gesloten ijs kan een dikke laag slib de bodem van zuurstof beroven en giftige gassen vormen. Beiden hebben gelijk, elk voor zijn eigen situatie. De goede praktijk in Europa ligt ertussenin: je legt de bodem nooit helemaal bloot, maar je haalt het overtollige zwarte slib weg zolang het water nog zacht is, en je laat de vissen een schone schuilplaats voor de winter.
Wat zich tussen maart en november op de bodem ophoopt
Slib, bij de Japanners ヘドロ (hedoro), is die zwarte modder: de som van alles wat sinds het voorjaar is neergedaald. Bladeren van bomen in de buurt, stengels van planten aan het eind van hun cyclus, uitwerpselen, voer dat tussen de vissen door is gevallen, schelpen en resten van slakken. Zolang het water helder blijft, zie je er bijna niets van. Toch wordt de laag elke week dikker, en in het najaar sneller dan in de zomer: de bladeren komen in massa precies op het moment dat de kou de bacteriën vertraagt die ze afbreken.
Het volume maakt alles uit. In een bak van 60 tot 100 liter weegt elke centimeter bezinksel veel zwaarder dan in een vijver van enkele kubieke meters, omdat er weinig water is om het op te vangen.
Waarom je de bodem niet leegmaakt
Een medaka in winterrust (越冬, ettō) houdt zich op de diepste en rustigste plek op. In de natuur overwintert hij onder het bladerdek van sloten en rijstvelden. Een bodem met wat materiaal en een paar bladeren biedt hem die schuilplaats, en de bacteriën in dat bezinksel en op de wanden houden het water schoon in de maanden dat je er niet meer aan komt. Een bak die in november tot op de bodem is geschrobd, heeft geen van beide meer, op het slechtst denkbare moment. Daarom rekent het artikel over medaka buiten overwinteren in Europa het schoonmaken van de bodem midden in de winter tot de fouten, en daarom hebben droge bladeren een plaats in een buitenbak voor de winter, zie eikenbladeren en dode bladeren.
Waarom je het toch dunner maakt
Een beetje bezinksel beschut; een zwarte laag van enkele centimeters vol rottende bladeren wordt een voorraad organisch materiaal die de hele winter zuurstof verbruikt. Zolang het oppervlak vrij is, neemt het water zuurstof op uit de lucht. Als gesloten ijs het enkele dagen bedekt, stopt die uitwisseling, terwijl de afbraak op de bodem doorgaat. Medaka.nl geeft aan dat de zuurstof dan in de onderste laag van een bak zonder bewegend water bijna tot nul kan zakken, juist waar de vissen zitten.
Zonder zuurstof verandert de afbraak van aard en ontstaan ammoniak en waterstofsulfide, het gas met de geur van rotte eieren, dat bij zeer lage dosis giftig is voor de kieuwen. Onder het ijs blijft het opgelost in het water en ruik je het niet. Als er bij de dooi of bij het vrijmaken van het oppervlak een rotte-eierengeur opkomt, heeft de bodem al een tijd zuurstof tekortgekomen.
Het risico hangt af van het klimaat. In continentale, nordische en bergklimaten, waar ijs een bak meerdere dagen achter elkaar kan afsluiten, is het reëel. In het zachte Atlantische klimaat en in het Middellandse Zeegebied, waar ijs zeldzaam en dun blijft, is het klein, maar overtollig slib belast het water toch het hele najaar.
Wanneer doe je het
De watertemperatuur beslist, niet de kalender. Je grijpt in zolang het ochtendwater boven 10 °C blijft: daaronder raak je het water van een bak die de winterrust ingaat niet meer aan, zoals het verversen van water uitlegt. Het is ook het moment waarop de vissen, nog actief, de verstoring verdragen en de bacteriën nog werken.
- Continentaal en nordisch klimaat, bergdalen: in oktober, vaak vóór Allerheiligen. Zie de kalenders voor het noorden en het Bassin parisien en voor het oosten (in het Frans).
- Zacht Atlantisch klimaat, zoals in Bretagne: het water blijft in het najaar vaak langer boven 10 °C; je profiteert van een zachte dag, thermometer bij de hand. Zie de kalender voor Bretagne (in het Frans).
- Mediterraan klimaat: het venster loopt verder door, en het gaat vooral om de herfstbladeren. Zie de kalenders voor het zuidwesten en het Middellandse Zeegebied (in het Frans).
Is het water al onder 10 °C, dan is het te laat om te hevelen: je schept alleen de vers gevallen bladeren af die drijven of bovenop liggen, en je bewaart de rest voor de voorjaarsschoonmaak.
De methode: op plekken dunner maken
- Haal eerst weg wat drijft met een schepnet: bladeren, vergeelde stengels, afval.
- Hevel alleen het zwarte slib weg, waar het zich ophoopt, meestal in het midden en in de hoeken, met een soepele slang. Een stukje fijn gaas aan het uiteinde van de slang voorkomt dat je een jong opzuigt. Werk op plekken, hooguit een derde van de bodem, en raak de wanden en het lichtbruine bezinksel dat de rest bedekt niet aan: daar leven de nuttige bacteriën.
- Laat de emmer een uur rusten: het heldere water bovenin kan terug in de bak, het bezinksel gaat naar de compost.
- Vul het peil aan met water dat heeft gestaan en niet meer dan 2 °C afwijkt van dat van de bak, langzaam bijgegoten.
- Was het filter niet uit als je er een hebt: kort spoelen in een emmer water uit de bak volstaat, zodat de bacteriën blijven. Zie een medakabak opstarten.
Wat de slang niet heeft weggehaald, kan een activator van micro-organismen verteren. Op een nog beladen bodem maakt Biobooster+ van Aquatic Science het werk af na het hevelen: wij verkopen het en gebruiken het al twintig jaar, en het effect is binnen enkele uren te zien. Zoals alles wat biologisch is, werkt het beter naarmate het water nog zacht is: een handeling voor oktober of begin november, niet voor januari.

Wat je laat liggen en wat je toevoegt
Je laat het heldere bezinksel en een deel van de bodem intact. Daarna kun je de vissen een schone schuilplaats geven: een paar gewassen en gedroogde eiken- of kakibladeren, een liggend potje, een pluk hoornblad die zich voor de winter op de bodem terugtrekt. Zulke voorbereide bladeren hebben niets te maken met een hoop verse bladeren die rotten: ze breken langzaam af en worden in het voorjaar weggehaald.
Twee handelingen voorkomen dat de laag zich binnen veertien dagen opnieuw vormt. Een net over de bak houdt de bladeren van bomen in de buurt tegen en beschermt ook tegen reigers, zie de vijanden van de medaka. En een kleinere voerportie: voer dat niet wordt opgegeten, eindigt op de bodem. Tussen 15 en 10 °C geef je weinig, om de dag, wat in twee of drie minuten wordt opgegeten; onder 10 °C stop je, zie medaka voeren naar watertemperatuur.
Tijdens de winter
Je hevelt niet meer en je breekt het ijs niet: de schok en de trillingen verstoren vissen die zo weinig mogelijk energie moeten verbruiken. Om een luchtopening te houden, leg je vóór de vorst een drijvend voorwerp neer, een bal of een half gevulde fles, zoals het artikel over overwinteren beschrijft. Bij de dooi kijk je naar de vissen: medaka’s die bewegingloos vlak onder het oppervlak hangen en naar lucht happen, of zonder verwonding op hun zij liggen, wijzen op water dat zuurstof tekortkwam. Dan breng je het oppervlak in beweging en volg je het schema van dode medaka: de oorzaken.
De grote schoonmaak van de bodem gebeurt in het voorjaar, wanneer het water duurzaam boven 10 tot 15 °C komt en de vissen weer actief worden.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak per jaar moet ik de bodem schoonmaken?
Eén echte schoonmaak per jaar, in het voorjaar, en in het najaar een verlichting als het slib dik is. Daartussen schep je af wat er valt, vooral na een week met wind.
Mijn bak staat onder een boom en zit vol verse bladeren. Wat moet ik in november doen?
Schep ze er steeds uit, ook als het water al koud is: zij zijn het die rotten en zuurstof verbruiken. Span daarna een net. De droge, voorbereide bladeren die je bewust en in kleine hoeveelheid toevoegt, zijn iets anders.
Is een luchtsteen genoeg om het probleem te voorkomen?
Hij houdt een open zone waardoor gassen ontsnappen en zuurstof binnenkomt, wat helpt in weken met vorst. Een dikke laag slib laat hij niet verdwijnen: beide handelingen vullen elkaar aan. Je plaatst hem vlak onder het oppervlak, niet op de bodem, om het koude water waar de vissen zitten niet te mengen.
En als ik geen tijd had vóór de kou?
Je hevelt een bak in winterrust niet leeg. Je haalt weg wat drijft, houdt een opening in het ijs en doet de schoonmaak in het voorjaar. In een klein, zwaar beladen volume in de schaduw van een boom is het veiliger de vissen in een schone, vorstvrije bak binnen te halen dan midden in de winter in te grijpen.
Bronnen
- Medaka.nl, ‘Slib verwijderen voor de winter’, medaka.nl: slib en zuurstof onder gesloten ijs, waterstofsulfide, tekenen bij de dooi, hevelen in delen.
- Regels van medaka.fr over overwinteren, water verversen en dode bladeren: geen ingreep in water onder 10 °C, droge bladeren als schuilplaats, grote schoonmaak in het voorjaar (Japanse bronnen die in die artikelen worden genoemd).