Een winterharde waterlelie overwintert zonder bijzondere hulp, op twee voorwaarden: de wortelstok mag niet bevriezen en de dode bladeren mogen niet wegrotten in het water van de vissen. In een kuip of minivijver met medaka’s is vooral het tweede een probleem, veel meer dan de kou. Je snoeit de bladeren zodra ze geel worden, haalt het afval uit de bak en zet de mand vorstvrij weg: op de bodem als de bak diep is, ergens anders als dat niet zo is. Daarna laat je de bak met rust tot het voorjaar.

Waarom een waterlelie die je laat staan zuurstof van de vissen kost
Als de dagen korter worden, stopt een winterharde waterlelie met groeien, laat ze haar drijfbladeren afsterven en trekt ze zich terug in haar wortelstok. De bladeren zouden de vorst niet overleven; de wortelstok onder water wel. De plant maakt zelf de keuze.
Het probleem is dat die bladeren in het water vallen. Ze zinken, vergaan en verbruiken zuurstof, precies in de maanden waarin de medaka’s op een laag pitje bij de bodem staan. In een tuinvijver van enkele kubieke meters vangt de watermassa die belasting op. In een kuip van 100 of 200 liter niet: een kleine bak vol dode bladeren kan zonder zuurstof komen te zitten nog voor de echte kou begint. Het is hetzelfde mechanisme als bij slib, beschreven in het slib op de bodem van een medakabak.
Rottende stengels zijn bovendien een toegangspoort voor bacteriën en schimmels tot aan de wortelstok. Voor de keuze van soorten en hun plaats in een kleine vijver, zie welke waterplanten bij medaka’s passen; hier gaat het alleen om het einde van het seizoen.
Snoeien als het blad geel wordt, niet op een vaste datum
Het teken is de kleur, niet de kalender. Je snoeit wanneer de bladeren geel worden en de bloemen uitgebloeid zijn, vaak eind oktober of in november. Eerder snoeien betekent groene bladeren wegnemen die de wortelstok nog voeden. Te laat snoeien betekent bladeren die in het ijs vastzitten en bladstelen die inscheuren.
De eerste vorst komt op sterk uiteenlopende data, afhankelijk van het klimaat: vaak half oktober in continentaal klimaat en in berggebieden, in november in de gematigde delen van Europa, soms pas in december in zacht atlantisch of mediterraan klimaat. De vorstverwachting van de nationale weerdienst van jouw land geeft een betere richtlijn dan een datum uit een gids. Voor het plaatselijke verloop bestaan er regionale kalenders; de twee hier zijn Franse voorbeelden, in het Frans en geschreven voor Frankrijk, en gelden dus niet zomaar voor jouw land: Bretagne en Oost-Frankrijk.
Het snoeien gebeurt in twee of drie rondes, niet in één keer:
- schep de bruine of slappe drijfbladeren eruit;
- knip elke bladsteel op 2 of 3 cm boven de wortelstok, nooit erin;
- verwijder verwelkte bloemen en zaaddozen;
- laat de nog groene bladeren zitten en kom terug als ze geel worden;
- voel aan de stengels: een zacht deel knip je terug tot op wit, stevig weefsel.
Werk met een schone snoeischaar of schaar, afgespoeld met heet water: een vuile snede brengt rot in plaats van het te voorkomen. Haal het afval uit de bak en leg het ver van de rand. Een hoop bladeren naast de bak belandt bij de eerste regen toch weer in het water. Het afval gaat op de composthoop, nooit in een sloot of beek.
In een diepe bak: de mand laten zakken
De wortelstok is het enige deel dat echt kan sterven. Hij bevat de reserves voor het voorjaar, en alles wat je aan de oppervlakte doet, dient om hem ongeschonden tot maart te brengen.
Water is het zwaarst bij ongeveer 4 °C: het zakt naar de bodem en het koudere water blijft erboven, tot aan het ijs. In een diepe bak van 70 tot 80 cm blijft de bodem daardoor boven nul, zelfs onder een ijslaag. In een ondiepe bak volgt al het water de luchttemperatuur. Zet de bovenkant van de mand dus op 40 tot 60 cm onder het oppervlak, vóór de eerste vorst.
Twee praktische tips: een zware mand til je op aan de randen, nooit aan de stengels, die zo afbreken; en knoop een touwtje aan de mand voordat je hem laat zakken, zodat je hem in het voorjaar kunt ophalen zonder in het koude water te grabbelen en zonder de vissen te storen.
Als de bak maar 40 cm diep is
Dat is het meest voorkomende geval: een gemetselde bak van 60 tot 100 liter, een terraskuip, een stevige plastic teil. Geen van die heeft 70 cm diepte. Dan moet het anders:
- Zet de mand in een diepere bak in de tuin, als je die hebt.
- Isoleer de bak: platen piepschuim rond de wand, of een dubbele bak, en een plek tegen een muur op het zuiden, die ‘s nachts de warmte van de dag teruggeeft. Zie de piepschuimen bak en de dubbele bak.
- Haal de wortelstok uit de mand en houd hem vochtig, in nat zand, in het donker, in een vorstvrije ruimte tussen 2 en 8 °C: garage, kelder, geïsoleerd tuinhuisje. Het doel is alleen dat hij niet uitdroogt en niet bevriest.
Dwergwaterlelies, zoals ‘Pygmaea Helvola’, zijn gemaakt voor kleine bakken in het seizoen. Hun kleine wortelstok bevriest ook sneller: in een bak van 40 cm is uitnemen nog steeds de veiligste oplossing.
Als de bak te klein is om buiten te overwinteren, gaat het eerst om de vissen: zie medaka’s buiten overwinteren in Europa en medaka’s in een minivijver.
Onder het ijs: wat je doet en wat niet
De medaka verdraagt kou heel goed. Zolang de bak niet tot op de bodem bevriest, overwintert hij buiten zonder verwarming. Wat hij slecht verdraagt, is zuurstoftekort: onder een gesloten ijslaag stopt de uitwisseling met de lucht, en wat op de bodem rot, verbruikt wat er nog over is.
Je breekt het ijs niet: de schok en de trillingen verstoren vissen die zo weinig mogelijk energie moeten verbruiken. Om een luchtopening te houden, leg je vóór de vorst een drijvend voorwerp neer, een bal of een half gevulde fles, zoals beschreven bij het overwinteren. Onder 10 °C voer je niet meer: de vissen eten nauwelijks nog en het voer dat op de bodem blijft liggen, gaat rotten. De drempels staan in medaka’s voeren naar temperatuur.
Je haalt de mand midden in de winter niet op om de wortelstok te controleren: je zou de vissen en de bodem voor niets verstoren. De controle doe je in het voorjaar. Een wortelstok gaat vooral kapot door de afwisseling van vorst en dooi in een te ondiepe bak: daarom zet je hem vóór de vorst weg en niet erna.
Het voorjaar: opnieuw beginnen
Zodra het water boven 10 °C blijft, haal je de mand op, vernieuw je de bovenkant van het substraat en begin je weer voorzichtig te bemesten, met mesttabletten die je in de mand drukt. Nooit mest in het water gieten: in een bak met vissen betaal je dat met algen, zie de algen in een medakabak. De eerste bladeren komen vanzelf zodra het licht terugkomt. Een wortelstok die buiten het water is bewaard, gaat in dit stadium terug in zijn mand.
De staat van de wortelstok geeft het oordeel: stevig, wit tot crèmekleurig bij een snede, geur van natte aarde: hij is gezond. Een zacht, slijmerig deel snijd je met een schoon mes terug tot gezond weefsel. Als er maar een klein stukje over is, is een nieuwe plant kopen vaak eenvoudiger dan hem weer op gang brengen.
Veelgestelde vragen
Moet ik alle bladeren in één keer snoeien?
Nee. Je haalt weg wat geel, bruin of slap is en laat de nog groene bladeren hun werk doen: zolang er licht is, voeden ze de wortelstok. In de praktijk zijn het twee of drie rondes, verspreid over oktober en november.
Mijn bak is 40 cm diep, kan ik een waterlelie houden?
Ja in het seizoen, in de winter niet per se op dezelfde plek. Of je isoleert de bak serieus zodat hij niet tot op de bodem bevriest, of je haalt de wortelstok eruit en bewaart hem vorstvrij, tussen 2 en 8 °C, in vochtig zand en in het donker, tot het voorjaar.
Kan een tropische waterlelie buiten blijven?
Nee. Tropische waterlelies verdragen de Europese winters niet. Je haalt de knol eruit, houdt hem vochtig en beschermd tegen kou, en plant hem weer als het water goed is opgewarmd. Alleen winterharde waterlelies blijven op de bodem van de bak.
Wat riskeren de medaka’s als ik niets doe?
Het blad rot ter plaatse en de zuurstof daalt, op het moment dat de vissen op een laag pitje staan en nergens heen kunnen. In een beplante kuip is dat een groter risico dan de vorst zelf.
Mag je het ijs breken om te beluchten?
Nee. De schok plant zich voort door het water en verstoort de vissen. Je houdt een luchtopening met een drijvend voorwerp dat je vóór het dichtvriezen neerlegt.
Bronnen
- Medaka.nl, “Waterlelies winterklaar maken: snoeien en dieper zakken”, medaka.nl: snoeien bij geel blad, mand op 40 tot 60 cm onder het oppervlak, vorstvrije bewaring van de wortelstok in een kleine bak.
- Regels van medaka.fr over overwinteren, voeren en ijs: geen voer onder 10 °C, geen ijs breken, drijvend voorwerp vóór de vorst neerleggen.
- Schema: medaka.fr.