Welke waterplanten bij medaka: de gids voor de kleine vijver

Een medakabak zonder planten loopt vroeg of laat mis: geen schuilplaats, geen schaduw, niets om op te paaien en nitraat dat zich ophoopt. Japanse kwekers hebben een basistrio, waterhyacint, hoornblad en waterpest, en ze hebben berekend hoeveel je nodig hebt. Maar de waterhyacint is in Europa verboden, en een bak van 30 tot 100 liter op een terras is geen rijstveld. Deze pagina legt uit wat planten voor medaka doen, welke soorten bij een kleine vijver passen, welke je nooit mag gebruiken, hoeveel je nodig hebt en hoe je ze door het jaar heen onderhoudt.

Wat planten voor medaka doen

Tokyo Aqua Garden vat het samen in vier woorden: ‘schuilplaats, paaisubstraat, schaduw, zuivering’. In detail:

  • Het paaien. Het vrouwtje hecht haar eitjes aan fijne wortels of fijn verdeelde bladeren. De wortels van drijfplanten zijn het ideale substraat, en een tak hoornblad kun je met zijn eitjes afknippen om ze apart uit te laten komen. Een Japanse winkel merkt op dat drijfplanten in een bak waarin volwassen dieren en jongen samenleven ‘de overleving van eitjes en jongen duidelijk verhogen’.
  • De schaduw. Een gedeeltelijke bedekking van het oppervlak beperkt de opwarming in de zomer en zonnebrand, en remt overmatig groen water.
  • De schuilplaats. ‘Buiten loeren insecten en vogels op de medaka’; bladeren verbergen de vis van bovenaf, wortels verbergen hem in het water.
  • De zuivering. Planten verbruiken ammoniak en nitraat, ‘dat niets anders dan waterverversing afvoert’. Kamihata merkt op dat ze groen water beperken doordat ze het fytoplankton van ammoniak beroven.
  • Zuurstof, met een keerzijde. Overdag produceren planten zuurstof; ’s nachts verbruiken ze die. Medaka no Yakata waarschuwt dat ‘te veel hyacinten voor het watervolume medaka ’s nachts laat stikken’, en een volledig bedekt oppervlak blokkeert bovendien de gasuitwisseling. De regel die daaruit volgt: nooit meer dan een derde tot de helft van het oppervlak onder drijfplanten.

De drie families en wat ze waard zijn in een kleine vijver

Drijfplanten: paaien en schaduw

De Japanse koningin is de waterhyacint, Eichhornia crassipes: wortels voor de eitjes, sterke zuivering, schaduw. Ze mag in de hele Europese Unie niet worden verkocht of gehouden, het is een invasieve soort, en ze sterft sowieso onder 13 °C. Je vervangt haar niet door de watersla, Pistia stratiotes, die eveneens verboden is en in Japan staat bij de soorten waarvan het kweken en vervoeren verboden zijn. De alternatieven:

  • Kikkerbeet, Hydrocharis morsus-ranae. Inheems, kleine ronde blaadjes van 2 tot 3 cm, fijne wortels waarop de medaka paaien, en vooral winterhard: in de herfst vormt ze knopen die zinken, op de bodem overwinteren en in het voorjaar weer opstijgen. Het is de drijfplant van de kleine vijver. Let op de naam: de ‘Amazone-kikkerbeet’, Limnobium laevigatum, die je onder een vergelijkbare gewone naam tegenkomt, is tropisch en overwintert niet buiten; de Japanners houden haar binnen. Ze doet in het seizoen hetzelfde werk, op voorwaarde dat je haar nooit loslaat in de natuur.
  • Gewone vlotvaren, Salvinia natans. Inheemse drijvende varen, korte wortels, geen verwarring van draden; een Japanse kweker verkiest haar voor kleine bakken. Eenjarig: ze verdwijnt in de herfst en zaait zich opnieuw uit via sporen.
  • Waternoot, Trapa natans. Inheemse drijvende rozetten, eenjarig, mooi en ongevaarlijk.
  • Kruisbladkroos, Lemna trisulca. Het drijft tussen twee waterlagen, voedt de microfauna en vormt niet het verstikkende tapijt van gewoon kroos, dat je beter vermijdt.

Ondergedoken planten: zuurstof, schuilplaatsen en de eitjesplant

Een Japanse kweker schrijft dat alleen deze categorie ‘absoluut noodzakelijk’ is: ze zuurstofft, neemt stikstof op en verbergt de jongen. Hoornblad, Ceratophyllum demersum, is de referentieplant: zonder wortels drijft het tussen twee waterlagen, je knipt het in porties, het draagt de eitjes en het overwintert ‘zelfs waar ijs ontstaat, neergevouwen op de bodem tot het voorjaar’. De waterpest van de Japanners, Egeria densa, groeit overal en snel, te snel: ze is invasief in Franse wateren, en je verkiest inheemse planten die hetzelfde werk doen: aarvederkruid, Myriophyllum spicatum, lidsteng, Hippuris vulgaris, gekroesd fonteinkruid, Potamogeton crispus, en waterviolier, Hottonia palustris, die in mei bloeit. Voor een bak binnen houdt vallisneria, Vallisneria spiralis, het vol tot 16 °C. Naaldbies, Eleocharis acicularis, vormt een gazon in 5 tot 20 cm water waarin de jongen zich verstoppen.

Oeverplanten: de verticale lijn, en de winter

Oeverplanten geven hoogte, bieden onderdak aan libellen en kikkers, en hun ondergedoken delen blijven in de winter bestaan als al het andere is verdwenen. In een kleine vijver kies je de dwergvormen:

  • Typha minima, de dwerg-lisdodde: 50 tot 70 cm, bruine bolvormige kolven, winterhard, in een mand om de wortelstok te beperken. De gewone lisdodde, Typha latifolia, wordt hoger dan 2 m en prikt door folie: nooit in een kleine bak.
  • Juncus ensifolius, de irisbladige rus, 30 tot 40 cm, en Scirpus cernuus, het glasvezelgras, in een overhangende pol van 20 cm.
  • Equisetum japonicum of Equisetum scirpoides, de dwergpaardenstaarten: de Japanners houden van de waterpaardenstaart, maar vinden hem boven 50 cm te groot, en raden de dwergvorm aan.
  • Mentha aquatica, Veronica beccabunga, Myosotis palustris: bloeiende kruipers voor de rand, in 0 tot 10 cm water.
  • Caltha palustris, de dotterbloem, eerste bloem van het voorjaar, en Iris versicolor, de bonte iris van 60 cm die in een mand past waar de gele lis, Iris pseudacorus, een struik van een meter zou worden.
  • Sagittaria japonica, het Japanse pijlkruid, waarvan de ondergedoken bladeren de jongen onderdak bieden en dat zich via uitlopers vermeerdert.

De waterlelie: ja, maar dwerg en in een pot

De Japanners planten de ‘hime-suiren’, de dwergwaterlelie, in hun biotopen: bladeren van 5 cm, bloemen van 2 tot 3 cm, winterhard, onder 10 tot 15 cm water geplaatst. Maar een professionele kweker waarschuwt: ‘in gewone kweekbakken is de waterlelie wat te groot’, haar bladeren bedekken uiteindelijk het oppervlak en blokkeren de zuurstof, en haar aarde verzuurt op den duur het water. De regel: één enkele dwergwaterlelie, Nymphaea ‘Pygmaea Alba’, ‘Pygmaea Helvola’ of ‘Tetragona’, in een mand die je eruit kunt halen, elk voorjaar verpot, vanaf ongeveer 60 liter. Daaronder doe je zonder. De watergentiaan, Nymphoides peltata, inheems met kleine bladeren en gele bloemen, is een lichter alternatief.

Hoeveel planten

  • Ondergedoken planten: Kamihata geeft de enige verhouding in cijfers, ‘een stengel hoornblad van 10 cm per 1,5 liter water’. Voor 30 L een twintigtal stengels; voor 100 L een zestigtal. Een Japanse kweker rekent binnen ‘vijf stengels voor tien vissen’.
  • Drijfplanten: een derde van het oppervlak, hooguit de helft, in volle zomer. Daarboven komt er geen licht meer door, eten de vissen slecht en ontbreekt ’s nachts de zuurstof in het water.
  • Oevers: twee of drie manden per 100 L, met minstens 10 tot 15 cm vrij water boven de potten om te zwemmen.
  • Waterlelie: één, vanaf 60 L.

Je brengt eerst de helft in van wat je van plan bent, laat de bak zeven tot tien dagen inwerken vóór de vissen erin gaan, en vult aan naar gelang wat er groeit.

De planten die je nooit mag gebruiken

De Europese lijst van invasieve uitheemse soorten verbiedt de verkoop, het houden en het vervoer van verschillende vijverplanten die nog voorkomen in oude catalogi en in de uitwisseling tussen particulieren. Voor medakavijvers de belangrijkste:

  • Waterhyacint, Eichhornia crassipes, en watersla, Pistia stratiotes.
  • Parelvederkruid, Myriophyllum aquaticum, en ongelijkbladig vederkruid.
  • Cabomba caroliniana, de zuurstofplant van de Japanners.
  • Smalle waterpest, Elodea nuttallii, en Lagarosiphon major.
  • Waterteunisbloemen, Ludwigia grandiflora en peploides; grote waternavel, Hydrocotyle ranunculoides.
  • Lysichiton americanus en Gunnera tinctoria, ook verkocht onder de naam Gunnera chilensis, voor de oevers.

Voorzichtig mee omgaan, zonder dat ze verboden zijn: de dichte waterpest, Egeria densa, invasief in Franse rivieren, en tropische drijfplanten zoals Limnobium of de reuzenvlotvaren, die nooit in een sloot mogen belanden. De Japanners zelf wijzen erop dat ‘loslaten in een rivier of een nabije vijver strikt verboden is’, en dat je een overtollige plant vernietigt door hem te laten drogen.

Een plant voorbereiden voordat hij in de bak gaat

  • Spoelen en inspecteren. Planten die in de open lucht worden verkocht, dragen eitjes van slakken, blaasjesslakken en poelslakken, en soms larven van libellen. Twee of drie dagen in een emmer in de schaduw, met water uit de bak, vóór je ze erin zet.
  • Pesticiden. Geïmporteerde planten worden vaak behandeld voor de quarantaine. Tokyo Aqua Garden merkt op dat ‘medaka er relatief resistent tegen zijn’, maar dat garnalen ‘na zenuwverschijnselen sterven’: bij garnalen neem je planten met garantie zonder pesticiden of in vitro gekweekte planten, of je laat ze twee tot drie weken in bezonken water liggen.
  • Verwijder de steenwol en het lood uit de bosjes, die het water vervuilen.
  • Plant in een mand, in zware kleiachtige aarde, met het oppervlak bedekt met grind: de plant kun je eruit halen, delen, en zijn wortelstokken prikken nergens doorheen.
  • Geen meststof in een bewoonde bak, of begraven onderin de pot van een waterlelie.

Onderhoud door het jaar heen

  • Voorjaar: de waterlelie eind maart of in april verpotten, de oeverplanten delen, de ondergedoken planten terugplaatsen als het water boven 15 °C komt.
  • Zomer: elke week de drijfplanten uitdunnen, het hoornblad snoeien, dode planten verwijderen voordat ze rotten, te lange wortels van drijfplanten afknippen die vissen kunnen vangen.
  • Herfst: verwelkte delen boven water en gevallen bladeren verwijderen; tropische drijfplanten gaan naar binnen of verdwijnen; de kikkerbeet zinkt vanzelf.
  • Winter: niets aanraken. Het op de bodem gevouwen hoornblad, de knoppen van de kikkerbeet en de voet van de oeverplanten wachten op het voorjaar. Tokyo Aqua Garden raadt aan planten te laten staan ‘die tegen kou bestand zijn’ voor de beschutting, en ze aan te vullen met een tak of een potscherf. Zie de overwintering van medaka.

De cijfers om te onthouden

Ondergedoken planten 10 cm hoornblad per 1,5 L water
Drijfplanten een derde van het oppervlak, hooguit de helft
Dwergwaterlelie slechts één, in een pot, onder 10 tot 15 cm water, vanaf 60 L
Vrij water boven de manden minstens 10 tot 15 cm
Vóór de vissen 7 tot 10 dagen alleen planten
Weken tegen pesticiden 2 tot 3 weken, bij garnalen
Winterhard buiten kikkerbeet, hoornblad, aarvederkruid, lidsteng, Typha minima, russen, paardenstaarten, dwergwaterlelie
Niet winterhard Limnobium, tropische vlotvarens, Hydrocleys; binnen of verloren in de herfst

Veelgestelde vragen

Mijn medaka paaien niet op de planten, waarom?

Ze hebben wortels of fijne bladeren nodig, en water van minstens 18 °C met 12 tot 14 uur daglicht. Een paaiborstel doet hetzelfde werk als de wortels van drijfplanten, en wordt met de eitjes eruit gehaald.

Kan ik aquariumplanten in een bak buiten zetten?

In de zomer wel: vallisneria, anubias en javamos leven er. Ze overwinteren niet buiten, behalve het javamos dat koud water verdraagt.

Volstaan planten om een filter te vervangen?

In een weinig bevolkte bak buiten wel, dat is de Japanse methode: planten, slakken, geduld, en een vis per 1,5 tot 2 liter. De details staan in medaka buiten houden.

Is kroos een probleem?

Het bedekt het oppervlak in enkele weken en verstikt de rest. Je schept het af met een netje, en je verkiest kikkerbeet of kruisbladkroos, dat tussen twee waterlagen blijft.

Waar vind je deze planten

De soorten op deze pagina worden voor de vijver gekweekt en zijn, afhankelijk van het seizoen, verkrijgbaar in de winkel van À Flore d’Eau in Lesneven.

Bronnen

  • Tokyo Aqua Garden, ‘メダカにおすすめの水草15選’ (vijftien planten voor medaka), 2021, bijgewerkt in 2026, t-aquagarden.com; ‘メダカと浮草’ (drijfplanten), 2025, t-aquagarden.com; ‘ビオトープに人気でおすすめの水草10選’, t-aquagarden.com; ‘ビオトープで花を育てよう’, t-aquagarden.com; ‘水草の残留農薬’ (pesticiden), 2023, t-aquagarden.com: functies, basistrio, temperatuurdrempels, bedekt oppervlak, dwergwaterlelie, meststof, pesticiden en garnalen.
  • Kamihata, ‘趣味のメダカ 飼育のしかた’ (hoe te houden), kamihata-online.com: ‘een stengel hoornblad van 10 cm per 1,5 L’, planten en groen water.
  • Hime-medaka, ‘メダカ飼育におすすめの浮草’ (aanbevolen drijfplanten), hime-medaka.com: vlotvarens voor kleine bakken, de waterlelie die te groot is voor een kweekbak.
  • Medaka no Yakata, kweekgids, medakanoyakata.jp: stikken in de nacht, wortels die vangen, ontsmetting van planten.
  • めだかの大工, ‘水草の選び方’ en ‘姫睡蓮の植え替え’, 2017, medakanodaiku.xyz: de onmisbare ondergedoken planten, verpotten van de dwergwaterlelie, diepte van 10 tot 15 cm.
  • Biotoronica, ‘ビオトープの水草’, biotoronica.com: overwintering van hoornblad onder het ijs, verbod op loslaten, vernietigen door te laten drogen. Medakayabase, fiche waterhyacint, medakayabase.com: een derde van het oppervlak. Japans ministerie van Landbouw, fiche ボタンウキクサ (watersla), maff.go.jp.
  • Verordening (EU) nr. 1143/2014 en de lijst van invasieve uitheemse soorten die zorgwekkend zijn voor de Unie, bijgewerkt in 2016, 2017, 2019 en 2022: waterhyacint, watersla, vederkruiden, cabomba, smalle waterpest, lagarosiphon, waterteunisbloemen, waternavel, lysichiton, gunnera.