Je tilt een dood blad op de bodem van de bak en een tiental kleine, platte, grijze beestjes loopt weg. Het zijn waterpissebedden, waterbewonende verwanten van de pissebedden uit de tuin. Ze zorgen vaak voor ongerustheid. Toch tasten waterpissebedden medaka en hun jongen niet aan, en ze eten wat op de bodem rot. Hun aantal zegt veel over de toestand van de bodem. Ze roepen maar op één plek echt een vraag op: het bakje waarin je de eitjes laat uitkomen.

Een waterpissebed herkennen
De waterpissebed, Asellus aquaticus, is een kreeftachtige uit de orde van de pissebedden of isopoden, net als de pissebed uit de tuin. De grootste halen 2 cm, maar de meeste volwassen dieren zijn ongeveer 1 cm. Ze is plat en grijsbruin, met zeven paar poten, twee lange voelsprieten en twee gevorkte aanhangsels die aan de achterkant uitsteken. Ze loopt langzaam over de bodem, de bladeren en de wanden. Ze zwemt bijna niet.
Je verwart haar vooral met de vlokreeft, een “zoetwatergarnaal” die langs dezelfde wegen in de bak komt. De vlokreeft is zijdelings afgeplat, gebogen, en zwemt snel, vaak op zijn zij. Beide hebben dezelfde rol in de bak.
In het voorjaar en de zomer zie je vaak twee waterpissebedden aan elkaar vastzitten. Dat is geen gevecht: het mannetje draagt het vrouwtje enkele dagen mee, in afwachting van de rui waarna zij bevrucht kan worden. Daarna draagt het vrouwtje haar eitjes in een buidel onder haar buik, het marsupium, drie tot zes weken lang, afhankelijk van de temperatuur. De jongen komen er al volledig gevormd uit en zijn nauwelijks 0,8 mm groot. Bij voldoende warm water volgen er in een jaar meerdere generaties op elkaar, en dat verklaart populaties die ineens lijken op te duiken.
In Japan heet de verwante soort ミズムシ (mizumushi), Asellus hilgendorfii. Dezelfde naam wordt ook gebruikt voor de duikerwantsen uit de familie van de Corixidae, een soort waterwants. Wie in het Japans zoekt naar “mizumushi in medakabakken” krijgt dus beide door elkaar.
Waar ze vandaan komen
Een waterpissebed vliegt niet en komt niet uit het water: ze ademt met kieuwen. Zit ze in de bak, dan heeft iemand haar daar gebracht, bijna altijd zonder het te weten:
- met planten uit een poel, een vijver of een andere bak, met waterpissebedden en jongen verstopt tussen de wortels;
- met poelwater of in de natuur geoogste watervlooien;
- met mos, kokedama of bemoste stenen die in de bak zijn gedompeld. Een Japanse aquariaan vertelde hoe zijn beplante bak overspoeld raakte: het kwam van een kokedama die hij water gaf door hem onder te dompelen.
In een buitenbak vol vijverplanten is hun komst bijna onvermijdelijk. Het is geen teken van een fout.
Waterpissebedden zijn ook erg taai. Wij hebben gezien dat planten wekenlang buiten het water bleven en dat er kort na het terugzetten in het water jonge waterpissebedden verschenen. Een plant die droog lijkt, of een plantenpot die droog is opgeslagen, kan er dus nog steeds een meebrengen. Even afspoelen garandeert niets.
Wat ze eten
De waterpissebed is een detritivoor. Ze eet dode bladeren, plantaardige en dierlijke resten, algen en vooral de schimmels en micro-organismen die de rottende bladeren bedekken. Ze schraapt een dood blad schoon tot op de nerven. Op de bodem van een bak doet ze hetzelfde werk als de slakken: ze knaagt wat er valt in stukken en versnelt de afbraak. Ze eet ook een beetje jonge scheuten van waterplanten.
Ze verdraagt kou. Ze leeft bij ongeveer 1 tot 25 °C en paart zelfs nog bij ongeveer 8 °C. Ze blijft dus in de herfst en de winter de bladeren op de bodem bewerken, terwijl de medaka dan bijna niet meer eten.
Waterpissebedden en medaka
Voor volwassen vissen vormen waterpissebedden geen enkel gevaar. Ze bijten niet, hechten zich niet aan de vissen vast en zijn geen parasieten. Een volwassen waterpissebed van een centimeter, plat en gepantserd, is te groot voor de bek van een medaka. De jongen van minder dan een millimeter die uit het marsupium komen, hebben daarentegen precies de grootte van de kleine prooien waarop medaka jagen: een deel ervan wordt opgegeten. Dat houdt de waterpissebedden in toom in een goed bevolkte bak, en het is een aanvulling van levend voer, net als de larven waarover het gaat in medaka en muggen.
Er is nog een gezondheidskwestie, om in gedachten te houden zonder je zorgen te maken. In de natuur is de waterpissebed de tussengastheer van parasitaire wormen van vissen, de stekelkopwormen of Acanthocephala, zoals Acanthocephalus lucii. De volwassen worm leeft in de darm van wilde vissen, bijvoorbeeld baars. Zijn eitjes komen met de uitwerpselen van de vis naar buiten, de waterpissebed slikt ze in, en de vis raakt besmet door haar op te eten. Deze cyclus vereist wilde vissen die de worm dragen. In een gesloten medakabak kan hij niet op gang komen. Wij hebben geen enkel beschreven geval bij de medaka gevonden. Het is een reden te meer om geen water of planten uit een vijver met wilde vissen in de bak over te brengen.
Waterpissebedden en eitjes
Dit is de echte vraag voor een kweker. De eitjes van medaka blijven ongeveer tien dagen aan de wortels van drijfplanten en aan planten hangen. Eten de waterpissebedden ze op?
Een Hongaars team onderzocht dit in 2024 in het laboratorium met eitjes van de zebravis. De waterpissebedden lieten de dode, witte, met schimmel overwoekerde eitjes verdwijnen, en hoe sneller naarmate ze talrijker waren. Met vijf waterpissebedden was er na 45 uur geen enkel meer over. De onderzoekers zagen geen roofgedrag, en de uitgekomen larven werden niet aangevallen, zelfs niet zonder ander voedsel. Ze stellen de waterpissebedden zelfs voor als “schoonmakers” van dode eitjes in kleine kwekerijen, omdat een dood ei met schimmel zijn buren kan besmetten.
Dezelfde auteurs blijven voorzichtig. Door de eischalen af te schrapen lieten de waterpissebedden de eitjes eerder uitkomen, en vroeger uitgekomen larven kunnen kwetsbaarder zijn. Ze schrijven ook dat veel grote waterpissebedden kleine, kwetsbare eitjes zouden kunnen beschadigen. De proef gebeurde met eitjes van de zebravis, in kleine volumes. De medaka is niet getest.
In de praktijk:
- in de bak van de ouderdieren zijn de waterpissebedden het probleem niet: het zijn de volwassen medaka die graag eitjes en jongen eten;
- voor de incubatie houd je de gebruikelijke methode aan, beschreven in de voortplanting van medaka: de eitjes in een klein bakje schoon water, zonder poelplanten of afval. Daar haal je zelf elke dag de witte eitjes uit, zodat de hulp van waterpissebedden overbodig is;
- in een jongenbak vormen enkele waterpissebedden geen bedreiging voor de jonge vissen. Wil je er geen zien, vul die bak dan met nieuw water of met afgestaan kraanwater, zonder er planten uit de bak van de ouderdieren in te zetten. Zie welk water voor de jongen.
Wat hun aantal vertelt
In Japan rangschikken de officiële waarnemingsfiches voor rivieren de waterpissebed onder de indicatoren van water met veel organisch materiaal, klasse III, “vuil water”. Ook in Europa staat ze bekend als tolerant voor organische vervuiling. In een bak mag je die indeling niet verkeerd lezen. Enkele waterpissebedden onder de bladeren van een beplante bak zijn normaal. Ze zijn er zelfs een gewone bewoner, net als op de bodem van een poel.
Waar je op moet reageren, is een explosieve toename: tientallen waterpissebedden op elk blad, op de wanden, overal waar je kijkt. Dat zegt dat de bodem meer krijgt dan hij kan verteren. Te veel voer dat niet wordt opgegeten, een steeds dikkere laag zwart slib, een hoop dode bladeren die in de herfst is binnengekomen. Het water kan helder blijven en de vissen kunnen het goed maken. Dan is het tijd om naar de bodem te kijken.
Moet je ze kwijt?
Over het algemeen niet. Je probeert de waterpissebedden niet uit te roeien. Je probeert te verminderen wat ze voedt, en hun aantal volgt:
- Minder voeren, en alleen wat de medaka in enkele minuten opeten, volgens de watertemperatuur: zie medaka voeren naar watertemperatuur.
- Het slib op sommige plaatsen verlichten, zonder de bodem kaal te maken, zoals uitgelegd in het slib op de bodem van een medakabak. Op een nog beladen bodem helpt Biobooster+ van Aquatic Science, dat wij verkopen en al twintig jaar gebruiken, de micro-organismen te verteren wat de slang niet heeft weggehaald.
- Vers gevallen bladeren verwijderen met een schepnet, en alleen droge bladeren houden die je in kleine hoeveelheid toevoegt: zie eikenbladeren en dode bladeren.
- Ze wegvangen als je sneller wilt gaan: een handvol dode bladeren in een zakje van fijn net, op de bodem gelegd, zit na een dag of twee vol waterpissebedden. Je haalt het eruit en schudt het uit boven een emmer. De weggevangen waterpissebedden gaan op de composthoop, nooit in een waterloop.
Wat je niet moet doen:
- Geen chemische behandeling “tegen parasieten” of “tegen kreeftachtigen”. Een middel dat een waterpissebed doodt, doodt ook garnalen, beschadigt de nuttige bacteriën en brengt de vissen in gevaar. De hierboven genoemde Japanse aquariaan verstikte zijn waterpissebedden door het water met koolzuurgas te verzadigen: ze waren binnen twee dagen dood, maar al zijn planten rotten weg en de bak moest opnieuw worden opgezet. In een bak met vissen is dat uitgesloten.
- De hele bak niet leegmaken en ontsmetten voor enkele waterpissebedden. Je vernietigt dan het biologische evenwicht dat de medaka beschermt, voor een kortstondig resultaat als de planten er weer nieuwe meebrengen.
Om te voorkomen dat je ze in een bak brengt die er geen heeft, spoel je gekochte of geoogste planten af en bekijk je ze een tijdje in een emmer water voordat je ze bij de vissen zet. Dat houdt een deel tegen, zonder garantie: een vrouwtje draagt haar eitjes weken. Een buiten gekweekte waterplant kan altijd wat klein vijverleven herbergen. Voor een jongenbak die je echt zonder waterpissebedden wilt, is het veiligst om er geen enkele plant in te zetten die uit een bak met waterpissebedden komt.
Kerngegevens
| Naam | waterpissebed, Asellus aquaticus ; ミズムシ in Japan |
|---|---|
| Grootte | ongeveer 1 cm volwassen, hoogstens 2 cm ; 0,8 mm bij de geboorte |
| Voedsel | dode bladeren, afval, schimmels en micro-organismen, algen |
| Gevaar voor medaka | geen voor volwassen dieren of jongen ; de medaka eten de jonge waterpissebedden |
| Eitjes | eet dode eitjes ; eitjes apart laten uitkomen, in schoon water |
| Explosieve toename | teken van een te beladen bodem: minder voeren, slib verlichten, verse bladeren verwijderen |
| Te vermijden | elke behandeling, volledig leegmaken, water en planten uit vijvers met wilde vissen |
Veelgestelde vragen
Kunnen waterpissebedden uit de bak komen?
Nee. Ze ademen met kieuwen en verlaten uit zichzelf het water niet. Maar ze overleven lang in het vocht van een plant of een kluit: zo reizen ze van de ene bak naar de andere.
Ik heb waterpissebedden in een binnenaquarium, is dat anders?
Nee. Ze leven er prima, en de warmte binnen laat ze zich het hele jaar voortplanten. Dezelfde maatregelen gelden: minder voer, een verzorgde bodem. Zie kweken binnenshuis.
Kun je ze kweken om de medaka te voeden?
Alleen de jongen hebben de grootte van een medaka. Een waterpissebedbak met een tapijt van dode bladeren levert er veel op, maar voor medaka zijn watervlooien een veel praktischer levend voer: zie wat eten medaka.
Bronnen
- B. Kucska, Q. Nguyễn Ngọc et al., “Removal of dead fish eggs by Asellus aquaticus as a potential biological control in aquaculture”, Scientific Reports, vol. 14, 7295, 2024, vrij toegankelijk artikel: verwijdering van dode eitjes, geen predatie op larven, vervroegd uitkomen en voorzorgen van de auteurs.
- Fiche “Aselle aquatique”, b-aqua.com: namen, voedsel, voorparing, marsupium en incubatieduur, temperaturen, tussengastheer van stekelkopwormen.
- “Asellus aquaticus“, Wikipedia: maximale grootte, bewaking van het vrouwtje, opeenvolgende generaties, levensduur, tolerantie voor vervuiling.
- Vitagliano et al., 1991: grootte van de jongen van 0,8 mm bij het verlaten van het marsupium.
- Cyclus van Acanthocephalus lucii bij de waterpissebed: Journal of Parasitology, vol. 93, nr. 4, 2007, BioOne.
- Regionaal bureau Kantō van het Japanse ministerie van Grondgebied (国土交通省関東地方整備局), fiche van indicatororganismen voor waterkwaliteit: ミズムシ, klasse III.
- Getuigenis van een Japanse aquariaan over een invasie van ミズムシ vanuit een kokedama, ITmedia Nlab.
- Waarneming bij À Flore d’Eau: jonge waterpissebedden verschenen in planten die na enkele weken droogte weer in het water waren gezet.
- Schema: medaka.fr.