Een medakanaam lezen: de JMA-classificatie in 7 groepen

Een Japanse medakanaam is geen fantasienaam. Het is een beschrijving, samengesteld in een vaste volgorde, die de Japan Medaka Association (JMA) heeft vastgelegd in een classificatiehandboek met zeven groepen en 45 kenmerken. Wie de naam kan lezen, weet bij ‘Sanshoku lamé Miyuki Daruma’ precies hoe de vis eruitziet. Deze pagina legt de grammatica van de namen uit, groep voor groep, en dient als referentie voor alle medakafiches op medaka.fr.

Waarom een standaard

Gele lamé Aurora-medaka van boven gezien op een witte achtergrond
Een gele lamé Aurora van boven gezien, op een witte achtergrond: zo beoordelen de Japanners een medaka, en zo lees je de nomenclatuur. Lesneven.

De verbeterde medaka (改良メダカ) is ontstaan uit de selectie van de wilde vorm van Oryzias latipes. Rond het jaar 2000 telde Japan een twintigtal variëteiten. In april 2019 vermeldde de online encyclopedie van Medaka no Yakata er 552. In september 2026 zijn het er 909. Elke kweker doopt zijn creaties met een huisnaam, en dezelfde vis kan onder drie verschillende namen circuleren. Zodat wedstrijden kunnen beoordelen en liefhebbers weten wat ze kopen, publiceert de JMA al enkele jaren een officieel classificatiehandboek. De vijfde editie dateert van september 2025. Ze is gratis te downloaden en vrij te gebruiken, en wij volgen haar.

Het principe is eenvoudig. Een medaka wordt beschreven met zeven groepen kenmerken, altijd in dezelfde volgorde. De variëteitsnaam krijg je door de aanwezige kenmerken aan elkaar te zetten. Een kenmerk dat ontbreekt, schrijf je niet. De huisnaam is een commerciële bijnaam die aan de variëteitsnaam wordt toegevoegd of die vervangt.

De zeven groepen, in volgorde

1. De lichaamskleur (体色)

Tien basiskleuren. Ze ontstaan door de combinatie van vier typen pigmentcellen: melanoforen (zwart), xanthoforen (geel), leucoforen (wit) en iridoforen (weerschijn). Een variëteit heeft maar één basiskleur, behalve de tweekleurige en driekleurige, die onder de groep patronen vallen.

Japans Nederlands Wat je ziet
茶 (cha) bruin de wilde vorm, olijfbruin, de Kuro medaka uit de kweek
黄 (ki) geel de Himedaka, de oudste variëteit, oranjegeel
白 (shiro) wit melkwit lichaam, zonder geel
青 (ao) blauw blauwgrijs, meer of minder intens naargelang de achtergrond
黒 (kuro) zwart van antracietgrijs tot het diepe zwart van de Orochi-lijn
黄金 (ōgon) goud geel met metaalachtige weerschijn
琥珀 (kohaku) amber doorschijnend oranjebruin; niet te verwarren met Kōhaku 紅白, rood en wit
朱赤 (shuaka) vermiljoen het oranjerood van de Youkihi
オレンジ oranje zuiver oranje, minder rood dan vermiljoen
ピンク roze lichtroze, vaak op doorzichtige schubben

2. De schubben (鱗)

Twee kenmerken. De doorzichtige schubben (透明鱗, tōmeirin) laten de kieuwdeksels, die rood lijken, en de dieper liggende pigmenten zien. De halfdoorzichtige schubben (半透明鱗) vormen de basis van de Aurora-lijn (オーロラ), tussen doorzichtig en ondoorzichtig in, die kleurverlopen op het lichaam geeft en als drager dient voor veel recente lamé-variëteiten.

3. De ogen (目)

Tien kenmerken, die het handboek in twee families indeelt. Drie van kleur: albino (アルビノ, geen melanine, rode ogen), panda (パンダ, zwarte oogrand op doorzichtige schubben) en robijnoog (ルビーアイ). Zeven van vorm: klein oog (スモールアイ), uitpuilend oog (出目, deme), oog naar voren (目前, memae), groot oog (ビッグアイ), waterblaasoog (水泡眼), aardoog (アースアイ, blauwe of zilveren iris) en platinaoog (プラチナアイ). De panda is in Europa verreweg de meest verbreide.

4. De iridoforen (虹色素胞)

Dit is de groep die de moderne medaka heeft gemaakt. Zes kenmerken beschrijven waar en hoe de reflecterende cellen zich uiten.

Japans Nederlands Wat je ziet
ラメ (lamé) lamé verspreide glanzende schubben, als glitters
体外光 (taigaikō) extern licht reflecterende band langs de rug, van de rugvin richting de kop; het kenmerk van de Miyuki
体内光 (tainaikō) intern licht gekleurde weerschijn die door het lichaam heen te zien is, op doorzichtige schubben
全身体内光 volledig lichtgevend lichaam intern licht over het hele lichaam
腹膜光 (fukumakukō) buikvlieslicht reflecterend buikvlies, blauw of goud
ヒレ光 vinlijn reflecterende rand van de vinnen

Kwekers lezen extern licht in gradaties: zwak (弱光), sterk (強光), super (スーパー光) en volledig lichaam (フルボディ). Het handboek noteert daarnaast de kleur (wit, blauw, goud, groen, tweekleurig), de positie (koplicht 頭光, zijlicht 横光) en de vorm (schub voor schub, in stippen). Het ijzeren masker (鉄仮面), waarbij het licht de kop tot aan de snuit bedekt, staat in het handboek bij de drie ‘zeldzaamheden’ (珍種), samen met het melanoom (メラノーマ) en de leeuwenkop (獅子頭). Miyuki-jongen worden donker geboren. Het licht neemt toe met de leeftijd en met zonlicht.

5. De patronen (柄)

Twee kenmerken: de vlekken (斑, buchi, die het handboek ook 錦, nishiki noemt) en de zwarte rand (ブラックリム, black rim). Tweekleurige en driekleurige vormen zijn combinaties van kleur en vlekken. De tabel met bijnamen van de JMA laat het zien: Kōhaku (紅白) heet officieel ‘wit vermiljoen doorzichtige schubben’, en Sanshoku nishiki (三色錦) ‘wit vermiljoen doorzichtige schubben vlekken’. De woordenschat komt van de koi, maar het Japans van de medaka zegt Sanshoku, niet Sanke.

6. De vinnen (ヒレ変化)

Twaalf kenmerken. De meest voorkomende in Europa:

  • Longfin (ロングフィン): alle vinnen verlengd, op regelmatige wijze.
  • Hirenaga (ヒレ長): lange vinnen van de Matsui-lijn, vaak spitser.
  • Swallow (スワロー): sommige vinstralen groeien onregelmatig uit, als draden.
  • Samurai (サムライ): rugvin in tweeën gespleten.
  • Maruko (マルコ): geen rugvin.
  • Wide fin (ワイドフィン): verbrede vinnen.

Het handboek noemt ook de ruitvormige staartvin (菱尾, die van het Hikari-type), de Meller (メラー, vinstralen die in punten gespleten zijn), de Real Longfin (リアルロングフィン), de Morpho (モルフォ, brede, iriserende vinnen), de pluizige vinnen (フサヒレ) en de smalle vinnen (ナローフィン).

7. De lichaamsbouw (体型)

Drie kenmerken, plus het normale type dat niet wordt geschreven.

  • Normaal type (普通体型): het wilde silhouet.
  • Hikari (ヒカリ): de anaalvin heeft de vorm en de grootte van de rugvin, de staartvin is ruitvormig en de rug draagt een weerschijn. Het is een symmetriemutatie, geen kleur.
  • Daruma (ダルマ): verkorte wervels, kort en rond lichaam. Het gen komt bij alle medaka’s voor en komt tot uiting wanneer de eitjes boven 28 °C uitbroeden. De semi-Daruma (半ダルマ) zit er tussenin.
  • Hikari-Daruma: beide tegelijk.

Een volledige naam lezen

Je leest in de volgorde van de groepen. Enkele voorbeelden van namen die bij ons rondgaan:

Naam Ontleding
幹之 Miyuki witte of blauwe kleur, extern licht, normaal type; het is een huisnaam die een gangbare naam is geworden
三色ラメ Sanshoku lamé wit + vermiljoen + zwart (driekleurig patroon), lamé
幹之ダルマ Miyuki Daruma extern licht, Daruma-type
オーロラ黄ラメ gele lamé Aurora geel, halfdoorzichtige schubben, lamé
楊貴妃パンダ Youkihi panda vermiljoen, doorzichtige schubben, pandaoog
三色ラメ幹之ダルマ driekleurig, lamé, extern licht, Daruma-type

Variëteitsnaam en huisnaam

Elke verbeterde medaka draagt twee namen. De variëteitsnaam volgt de grammatica hierboven. De huisnaam (ハウスネーム of 屋号) is de bijnaam van de kweker die de lijn heeft gecreëerd of vastgelegd: Youkihi, Miyuki, Orochi, Saboten en Neptune zijn huisnamen. Ze verwijzen naar een precieze lijn, met haar maker, haar jaar en haar geschiedenis. Wanneer een vis in Europa aankomt onder een Engelse naam als ‘Platinum’, ‘Black Dragon’ of ‘Orange Black’, is dat een derde niveau: de verkopersnaam. Die zegt niets over de lijn of de maker. Onze fiches geven altijd aan tot welk niveau een naam behoort, en vermelden de JMA-overeenkomst wanneer die zeker is.

Lijn, variëteit, vastgelegde variëteit

De encyclopedie van Medaka no Yakata onderscheidt drie statussen. Een lijn (系統) is een groep die uit dezelfde selectie voortkomt. Een variëteit (品種) heeft onderscheidende, herkenbare kenmerken. Een vastgelegde variëteit (固定品種) geeft haar kenmerken door aan minstens 30 % van haar nakomelingen. Dat getal heet de vastleggingsgraad (固定率). Voor een Neptune wordt ongeveer 70 % opgegeven, voor een Sanshoku veel lager, omdat het patroon willekeurig wordt verdeeld. De vastleggingsgraad verklaart de prijsverschillen tussen variëteiten, en hij is waar je naar moet kijken voordat je kweekdieren koopt.

De cijfers om te onthouden

Groepen kenmerken 7
Beschreven kenmerken 45, plus 3 zeldzaamheden (JMA-handboek, 5e editie, september 2025)
Geregistreerde variëteiten ongeveer 20 in 2000, 552 in 2019, 909 in 2026
Drempel van een vastgelegde variëteit 30 % van de nakomelingen conform
Temperatuur die Daruma tot uiting brengt boven 28 °C bij het uitbroeden

Veelgestelde vragen

Is Miyuki een kleur?

Nee. Miyuki (幹之) is de huisnaam van de lijn die het externe licht heeft vastgelegd. Je spreekt van witte Miyuki, blauwe Miyuki, zwarte Miyuki: de kleur verandert, het kenmerk blijft.

Wat is het verschil tussen lamé en extern licht?

Lamé bestaat uit glanzende schubben die over het lichaam verspreid zijn. Extern licht is een ononderbroken band op de rugslijn. Eén vis kan beide hebben.

Betekent Hikari glanzend?

Het woord betekent licht, maar in de classificatie duidt Hikari een lichaamsbouw aan: symmetrische rug- en anaalvin, ruitvormige staartvin. Een gele Hikari is een Himedaka van het Hikari-type, geen glanzendere Himedaka.

Waar vind ik het JMA-handboek?

Op de website van de Japan Medaka Association, als pdf, met een tabel die commerciële bijnamen koppelt aan variëteitsnamen. Het is in het Japans. Onze woordenlijst geeft de termen in het Nederlands.

Bronnen

  • Japan Medaka Association, 改良メダカ品種分類マニュアル, 5e editie, september 2025, jma-medaka.com/medaka-variety-classification-manual/
  • Medaka no Yakata, 改良メダカWEB図鑑, zoekpagina op kenmerken en ‘hoe lees je de WEB図鑑’, medakazukan.net/varietyofmedaka/ en medakazukan.net/mikata/
  • Medaka no Yakata, 改良メダカの分類方法, medakanoyakata.jp/?mode=f57
  • Tokyo Aqua Garden, メダカの種類・品種・体型・鱗とは, t-aquagarden.com/column/medaka_variety