Er bestaan genetisch gemodificeerde medaka’s die groen, rood of roze oplichten onder blauw of ultraviolet licht. Ze zijn legaal in Taiwan, waar ze in 2003 de eerste transgene huisdieren ter wereld waren die werden verkocht. Ze zijn verboden in de Europese Unie: geen invoer, geen verkoop, geen bezit. In Japan leidde alleen al het kweken ervan in 2023 tot arrestaties. Deze pagina legt uit waar ze vandaan komen, waarom ze verboden zijn, wat een koper riskeert en hoe je jezelf beschermt.
Waar fluorescerende medaka’s vandaan komen
De medaka is, samen met de zebravis, het meest gebruikte proefdier onder de vissen: klein, vruchtbaar, met een doorzichtig embryo en een volledig bekend genoom. Sinds de jaren negentig voegen onderzoekers er fluorescentiegenen aan toe die afkomstig zijn van een kwal (groen eiwit, GFP) of een zeeanemoon (rood eiwit), om weefsels of genen onder de microscoop zichtbaar te maken. Dat is geen kweek, het is een onderzoeksinstrument.
De stap naar de handel werd in Taiwan gezet. Een team van de Nationale Universiteit van Taiwan, geleid door professor Huai-Jen Tsai, beschreef in 2001 een egaal groen fluorescerende medaka. Een aquariumbedrijf, Taikong, bracht hem op de markt onder de naam TK-1: in het voorjaar van 2003 werd Taiwan het eerste land dat de verkoop van een genetisch gemodificeerd organisme als huisdier toestond, en honderdduizend vissen werden in minder dan een maand verkocht. Rode en tweekleurige lijnen volgden. Hetzelfde jaar kwamen in de Verenigde Staten de GloFish, fluorescerende zebravissen, in de dierenwinkels.
Japan levert de tweede aflevering, die veelzeggender is. Aan het Tokyo Institute of Technology was een rood fluorescerende medaka gemaakt voor onderzoek. Rond 2009 nam een student eieren mee uit het laboratorium. De vissen vermenigvuldigden zich bij liefhebbers, werden geruild en daarna verkocht: een van de verkopers had ze herdoopt tot “Royal Pingu” en bood ze op tentoonstellingen aan voor ongeveer 100.000 yen per paar. In maart 2023 werden vijf liefhebbers en handelaren gearresteerd en vier anderen vervolgd, voor het kweken en verkopen van een genetisch gemodificeerd organisme zonder vergunning. Het was de eerste strafrechtelijke toepassing van de Japanse zogeheten “Cartagena-wet”, die invoer, kweek en verkoop van elk gemodificeerd organisme onderwerpt aan goedkeuring door de staat.
Wat de wet zegt in Europa en in Frankrijk
In de Europese Unie valt elk genetisch gemodificeerd organisme dat in het milieu of op de markt wordt gebracht, onder richtlijn 2001/18/EG. Een transgeen dier mag niet worden ingevoerd of verkocht zonder een vergunning voor het in de handel brengen, afgegeven na een risicobeoordeling. Geen enkele producent van fluorescerende vissen heeft die aanvraag ooit ingediend, en er is nooit een vergunning afgegeven. De Amerikaanse producent van GloFish geeft zelf aan dat hij er geen zal indienen, omdat de procedure te lang en te duur is.
In Frankrijk is de richtlijn omgezet in het Milieuwetboek (Code de l’environnement), artikelen L. 533-1 e.v. en R. 533-25 tot R. 533-51. Op een vraag van een parlementslid verduidelijkte het Franse ministerie van Milieu dat het verbod betrekking heeft op invoer, verkoop en ook bezit, zonder uitzondering voor persoonlijk gebruik. De voorziene straf voor opzettelijke verspreiding van genetisch gemodificeerde organismen zonder vergunning is een jaar gevangenisstraf en 75.000 euro boete, artikel L. 536-4 van het Milieuwetboek, met daarbovenop inbeslagname en vernietiging van de dieren. In de praktijk is een particulier die een fluorescerende vis kocht zonder te weten wat het was, niet het eerste doelwit van de diensten; de verkoper, de importeur en wie de vissen kweekt en verspreidt, zijn dat wel. Dit is de Franse omzetting; voor de regels in jouw eigen land raadpleeg je de bevoegde instanties daar.
Toch circuleren deze vissen. De Franse aquariumfederatie (Fédération française d’aquariophilie) meldt dat tussen 2006 en 2015 transgene vissen te koop zijn aangetroffen in gespecialiseerde winkels in het Verenigd Koninkrijk, Duitsland, Tsjechië, Nederland, Noorwegen, Ierland en België. Het Europese systeem voor snelle waarschuwing volgt ze niet, omdat het alleen toeziet op wat voor consumptie bestemd is. Ze komen binnen via slecht aangegeven invoer en via particulieren, en worden doorverkocht in kleine advertenties onder namen die niets zeggen: “neon”, “glow”, “fluo”, “TK”.
Waarom dit verbod
Drie redenen, die ook gelden voor een kweker die zich niets van de wet zou aantrekken.
Het ecologische risico. Een medaka leeft in een sloot, een poel, een tuinvijver: precies de milieus waaruit hij het gemakkelijkst ontsnapt. Een in Europa uitgezette medaka overleeft de winter. Een uitgezette transgene medaka geeft zijn gen door aan zijn nakomelingen, en niemand weet wat een fluorescentiegen over twintig jaar doet in een wilde populatie, omdat niemand het in de open lucht mag onderzoeken. In Brazilië zijn uit kwekerijen ontsnapte GloFish voortplantend teruggevonden in rivieren. Dat is het scenario dat de richtlijn wil voorkomen, en daarom oordeelde de Japanse gerechtelijk deskundige dat de medaka’s van 2023 waarschijnlijk al waren uitgezet.
De besmetting van stammen. Een fluorescerende medaka die met een gewone medaka wordt gekruist, geeft jongen die het gen dragen, al dan niet fluorescerend. Een kweker die één enkel transgeen exemplaar in zijn bakken laat, kan geen enkele van zijn lijnen meer garanderen, en wat hij daarna verkoopt, wordt zelf onwettig. Voor een selectiekwekerij is dat de ondergang van twintig jaar werk.
Het imago van de medaka. De veredelde medaka is het resultaat van selectiewerk: negenhonderd variëteiten door kruising, zonder genetische manipulatie, met een standaard en wedstrijden. De fluorescerende vis is het tegenovergestelde: een in het laboratorium toegevoegd gen. Hem verwarren met een Miyuki of een Youkihi is precies wat Japanse kwekers vrezen, en hun wet bestraft die vermenging nu.
Een transgene medaka herkennen
- Hij licht in het donker op onder een blauwe of ultraviolette lamp, in een egaal groen, rood of roze, tot in de vinnen en het oog. Geen enkele selectiemedaka doet dat: externe-lichtvariëteiten en lamé’s zijn reflecties, die verdwijnen zonder invallend licht.
- Zijn kleur is vlak, verzadigd en identiek bij alle exemplaren van een partij, zonder de nuances van een Youkihi of een blauwe.
- Hij heeft geen Japanse variëteitsnaam. Hij wordt verkocht als “neon-medaka”, “glow”, “fluo rood”, “TK”, soms “roze medaka”.
- De verkoper kan de lijn niet noemen en geen classificatiekenmerken geven.
Een medaka die bij daglicht roze, roze-wit, oranje of fel rood is, is op zich niet verdacht: roze (ピンク) en vermiljoen zijn erkende selectiekleuren. De test is de lamp: een echte medaka gaat niet branden.
Wat te doen
- Niet kopen. Niet in een dierenwinkel, niet via een kleine advertentie, niet in het buitenland, wat de prijs ook is. Een verkoper die ze in de Europese Unie aanbiedt, handelt onwettig.
- Nooit uitzetten, nooit weggeven. Dat is de verspreiding die de wet het zwaarst straft, en de ernstigste daad voor het milieu.
- Heb je er een zonder het te weten: zet hem apart, laat hem zich niet voortplanten en meld het bij de bevoegde natuur- of dierenautoriteit van je land (in Frankrijk zijn dat het Office français de la biodiversité of de directie departementale bescherming bevolking), die aangeeft hoe je verder moet. Een melding te goeder trouw heeft niets met verkoop te maken.
- Op ons forum (in het Frans) wordt elk onderwerp waarin een fluorescerende vis wordt aangeboden, verwijderd en de auteur gewaarschuwd; dat staat in het reglement.
De richtpunten om te onthouden
| Eerste transgene huisdier | groene medaka TK-1, Taiwan, 2003 (Taikong, Nationale Universiteit van Taiwan) |
|---|---|
| Japanse zaak | rode medaka uit een laboratorium in Tokio rond 2009; 5 arrestaties en 4 vervolgingen in maart 2023, Cartagena-wet |
| Europese tekst | richtlijn 2001/18/EG; geen vergunning aangevraagd of afgegeven voor een fluorescerende vis |
| Franse tekst | Milieuwetboek, L. 533-1 e.v., R. 533-25 tot R. 533-51 |
| Verboden | invoer, verkoop, bezit, voortplanting, uitzetten |
| Straf voor verspreiding zonder vergunning | in Frankrijk 1 jaar gevangenisstraf en 75.000 € boete (L. 536-4), inbeslagname van de dieren |
| Eenvoudige test | een echte medaka licht niet op onder een blauwe of UV-lamp |
Veelgestelde vragen
Zijn fluorescerende medaka’s gevaarlijk voor de gezondheid?
Niets wijst daarop voor wie ze aanraakt of kweekt. Het gevaar is ecologisch en genetisch, niet gezondheidsgerelateerd.
En de GloFish die op internet worden verkocht, is dat hetzelfde?
Ja. Zebravis, tetra, barbeel of medaka: elke fluorescerende transgene vis is in de Europese Unie op dezelfde manier verboden.
Is een “roze” of “platina” medaka een ggo?
Nee. Dat zijn kleuren en reflecties die door selectie zijn verkregen. Het verschil zie je onder een blauwe lamp: een selectievis licht niet op.
Waarom staat Taiwan ze toe en Europa niet?
Taiwan schatte het risico laag in voor een tropische vis die zijn winters niet overleeft, en Korea en Taiwan hebben ook een industrieel belang. Europa past een voorzorgsbeginsel toe en eist een beoordeling die niemand heeft willen financieren. De medaka overleeft de winter in een groot deel van Europa, wat de zaak hier ernstiger maakt dan in Taiwan.
Bronnen
- Kansai TV, “そもそもナゼ広まった?遺伝子組換えで誕生“赤く光るメダカ””, 15 maart 2023; Newsweek Japan, “カルタヘナ法違反で初逮捕”, maart 2023; Nikkei Biotech, “組換えメダカで逮捕者”, maart 2023.
- Wikipedia, GloFish: verkoop van de medaka TK-1 door Taikong in Taiwan in 2003, honderdduizend vissen verkocht in een maand; werk van Huai-Jen Tsai, Nationale Universiteit van Taiwan.
- Franse Nationale Vergadering, schriftelijke vraag nr. 87368 (13e zittingsperiode) over transgene vissen en antwoord van het ministerie van Milieu: richtlijn 2001/18/EG, Milieuwetboek R. 533-25 tot R. 533-51, ontbreken van vergunning, bezitsverbod.
- Milieuwetboek (Code de l’environnement), artikelen L. 533-1 e.v., L. 536-4 (Légifrance).
- Fédération française d’aquariophilie, “Poissons transgéniques”; Inf’OGM, “Des poissons d’aquarium OGM dans des rivières brésiliennes”.