In Japan is de winterbak van medakakwekers geen vijver en geen aquarium, maar de polystyreen kist van de visboer, gratis opgehaald en afgedekt met een plaat. Ze isoleert, ze kost niets, ze is overal te vinden. Maar ze isoleert in beide richtingen, ze brokkelt af in de zon, en een gesloten deksel doet er meer kwaad dan vorst. Hier lees je wat Japanse kwekers ervan hebben geleerd, wat de natuurkunde erover zegt, hoe je er een vindt, en de twee alternatieven als je er geen hebt: de bak in een bak, en de vastgeplakte platen.
Wat een bak verliest, en waardoor
Een medakabak die buiten staat, verliest zijn warmte langs drie wegen: de wanden, de bodem en het oppervlak. Geëxpandeerd polystyreen bestaat voor 98 % uit ingesloten lucht; zijn warmtegeleidingscoëfficiënt is 0,03 tot 0,04 watt per meter per kelvin, tegenover 0,1 tot 0,2 voor het polypropyleen van plastic bakken en 0,5 tot 1 voor vochtige aarde. Een polystyreen wand van 3 cm isoleert zo’n vijftig keer beter dan de wand van een plastic bak van 3 mm; dat is een berekening, geen meting, maar de orde van grootte klopt. De bodem telt ook mee: op aarde gezet wisselt een plastic bak warmte uit met een bodem die in de winter aan het oppervlak kouder is dan hij en in de diepte warmer.
Blijft het oppervlak, en dat domineert. Op een heldere nacht straalt een wateroppervlak 70 tot 95 watt per vierkante meter uit naar de hemel, tegenover 10 onder een laag lage wolken, en die straling laat het oppervlak bevriezen, ook als de lucht boven nul blijft; de wind voegt verdamping en convectie toe. Een polystyreen bak zonder deksel houdt zijn wanden lauw en bevriest toch aan de bovenkant. Vandaar de regel van een Japanse kweker: het belangrijkste is niet de wand, het is te voorkomen dat het oppervlak de open lucht raakt.
Polystyreen in de winter: wat het doet en wat niet
Japanse kwekers raden het unaniem aan, van Tokio tot Ehime: bij gelijk volume is het het materiaal met de kleinste temperatuuramplitude, en een afgedekte polystyreen bak meet iets warmer dan een plastic bak, een lotuskom of een aquarium ernaast. Een Japanse gemeente heeft zelfs het werk van een scholier gepubliceerd die zes jaar lang drie bakken vergeleek en concludeerde dat die van polystyreen, die geen warmte geleidt en niet door de buitenlucht wordt aangetast, het water constant hield. Er bestaat echter geen reeks cijfermatige metingen; onthoud het idee, geen getal.
Twee kanttekeningen, die dezelfde kwekers formuleren. De isolatie werkt in beide richtingen: tijdens een koudegolf zonder zon houdt een polystyreen bak de kou vast die hij heeft opgenomen en bevriest zijn oppervlak makkelijker dan dat van een plastic bak ernaast die bij de eerste zonnestraal opwarmt; en als er eenmaal ijs is, smelt dat langzamer. Je moet hem dus in de wintersom zetten, niet in de schaduw van een muur. En in het voorjaar loopt hij achter: eind april mat een kweker bij 22 °C lucht 16 °C in zijn polystyreen tegenover 18 tot 23 °C in zijn plastic bakken. De vissen komen er later uit de winter, wat een voordeel is tegen misleidende warme dagen in februari en een nadeel in april.
Het deksel, op een kier
- Nooit dicht. Een luchtdicht deksel maakt een kas: het water warmt overdag op, de vissen worden actief zonder te eten, en de volgende koudegolf treft ze verzwakt. Japanse kwekers laten een derde tot de helft open, of snijden met een mesje een gat, of boren kleine gaten in de zijkanten.
- Ook van polystyreen, bij voorkeur: het deksel van de kist isoleert net zo goed als haar wanden. Een golfplaat of een scherm doet hetzelfde werk tegen straling in de nacht en koude regen.
- De drijvende plaat: een stuk polystyreen op het water voorkomt dat er ijs onder vormt, en daarop giet je ook het bijvulwater, om het lauwe water op de bodem niet te roeren. Losse stukken die de wind verplaatst, breken het ontstaande ijsvliesje zonder elektriciteit.
- Zuurstof: kwekers zijn het onderling niet eens, sommigen zeggen dat koud water er genoeg van vasthoudt voor bewegingloze vissen, anderen dat een gesloten bak kan stikken. De opening van een derde lost de kwestie op.
Polystyreen in de zomer
Dezelfde bak remt de stijging in de middag: kwekers melden minder dan 2 °C dagelijkse schommeling en water onder 28 °C bij 35 °C lucht, en rekenen het tot de basismaatregelen die samen 2 tot 3 °C opleveren. Maar water dat is opgewarmd, koelt er ‘s nachts ook langzamer af. Het combineert dus met schaduw, en met kleur: wit of licht in de zomer, zwart of donker in de winter om de zon op te vangen; in het voorjaar maakt kleur niets uit, een kweker mat 19 °C in een witte bak tegenover 20 in een zwarte. Als je verft, alleen met verf op waterbasis, en nooit de binnenkant: olieverf lost polystyreen op. Het detail van de zomerbescherming staat in drijfplanten en schaduw.
De dubbele bak en de vastgeplakte platen
Je hebt niet altijd een kist van de goede maat, en een zwarte bak laat de vissen beter uitkomen dan een witte. Twee oplossingen doen hetzelfde werk.
- De bak in de kist: de plastic bak, bijvoorbeeld de Medaka Bowl, in een grotere polystyreen kist gezet, die de isolerende buitenlaag wordt, met een deksel erop. Je verliest volume: een kist van 8 liter neemt maar een bak van 4 liter op, de wanden zijn enkele centimeters dik. In streken met sneeuw doen kwekers zelfs een dubbele kist.
- De vastgeplakte platen: polystyreen platen op de bodem en de zijkanten van een plastic bak geven, zeggen Japanse kwekers, hetzelfde effect als een kist. Je plaatst ze in de herfst, niet midden in de winter, wanneer de vissen slapen en niet meer verstoord mogen worden.
- De ondergrond: de bak op steunen of een rooster verhogen, om geen warmte uit te wisselen met een bevroren bodem; een polystyreen bak kan op de grond blijven staan, zijn bodem isoleert.
Half ingraven, in Frankrijk vaak geadviseerd voor vijvers, komt bij Japanse kwekers alleen voor als zomermaatregel, en zonder cijfer. Voor een medakabak doen de kist of de platen het even goed, en ze zijn verplaatsbaar.
Vorst, in een geïsoleerde bak of niet
De regels veranderen niet met het materiaal. Een bak met minstens 15 cm water, 20 tot 30 cm waar het hard vriest, en bij voorkeur 60 liter. Een ijslaag aan het oppervlak laat je zitten: ze isoleert, en door haar te breken meng je het lauwe water op de bodem, dat rond 4 °C blijft, met het ijskoude water erboven. Een enkele uitzondering, die een kweker uit Ehime goed verwoordt: in een te ondiepe bak zakt de bodem onder 1 °C en sterven de vissen; dan haal je het ijs weg en vul je het peil aan met water van een bijna gelijke temperatuur. Wat doodt, is volledige bevriezing, nooit het vliesje van de ochtend; een kweker uit het midden van Japan verloor in januari 2025 hele emmers die tot de bodem bevroren, en niets in zijn afgedekte kisten.
Een kist vinden, en haar laten duren
De polystyreen viskist, 45 tot 60 liter, wanden van ongeveer 3 cm, vraag je bij de visafdeling van een supermarkt of bij een visboer, ‘s ochtends vóór 10 uur, wanneer de kisten van de dag zijn geleegd. In Frankrijk worden ze zeldzamer, omdat winkelketens geleidelijk overstappen op herbruikbare kisten; vraag er liever een of twee in oktober dan in december. Polystyreen voor levensmiddelen is niet schadelijk voor vissen; je spoelt het af, dat is alles.
Haar zwakte is de zon. Een kist die buiten blijft staan, wordt in een paar jaar broos, haar oppervlak gaat afgeven als meel, en metingen aan blootgestelde kisten laten zien dat ze in een maand volle zon 5 % van hun massa verliezen, in de vorm van microdeeltjes. Drie gevolgen: je dekt haar in de zomer af met een scherm of een plaat, je vervangt haar zodra ze afbrokkelt in plaats van korreltjes de tuin in te laten gaan, en je brengt haar naar het afvalbrengpunt, waar ze wordt aangenomen, in plaats van in de gewone recyclingbak, waar ze bij het sorteren versplintert. In Frankrijk is dat de déchèterie, en niet de gele bak; volg elders de plaatselijke regels voor polystyreenafval.
Wanneer je de bak naar binnen haalt
Japanse kwekers hebben geen drempel voor de ijsdikte; ze beslissen per regio en per vis. In streken waar de vorst lang duurt, continentale en bergstreken, gaat een bak van minder dan 60 liter naar een vorstvrije garage of kelder, samen met de kwetsbare variëteiten en de jongen van minder dan 1,5 cm. In een koele ruimte binnen blijft het water vaak tussen 5 en 12 °C: niet voeren onder 10 °C, geen waterverversing behalve bij een geur, acht tot tien uur zwak licht, en geen ruimte die met horten en stoten wordt verwarmd, want een verschil van 5 °C in een paar uur vermoeit meer dan een regelmatige winter. De data per zone staan in de regionale kalenders (in het Frans), die van Oost-Frankrijk als eerste; ze gelden niet automatisch voor jouw streek.
De cijfers om te onthouden
- Polystyreen 0,03 W/m·K, plastic bak 0,1 tot 0,2, vochtige aarde 0,5 tot 1: een wand van 3 cm isoleert vijftig keer beter dan een plastic bak.
- Heldere nacht: 70 tot 95 W/m² verloren via het oppervlak, 10 onder wolken. Het deksel speelt de wolk.
- Deksel een derde tot de helft open, nooit luchtdicht.
- In het voorjaar loopt polystyreen 2 tot 7 °C achter op een plastic bak.
- Diepte minstens 15 cm, bij voorkeur 60 liter; oppervlakte-ijs laten zitten, bodem rond 4 °C.
- 5 % massaverlies in een maand zon: kist in de zomer afdekken, vervangen zodra ze afgeeft, aan het eind naar het afvalbrengpunt.
Veelgestelde vragen
Mijn polystyreen kist is aan het oppervlak bevroren terwijl de plastic bak ernaast niet bevroor. Is dat normaal?
Ja, dat is de keerzijde van de isolatie: zonder zon houdt de kist de kou vast die ze heeft opgenomen. Verplaats haar naar de winterzon en dek haar voor twee derde af. De vissen zitten overigens beter erin dan in de plastic bak.
Kan ik de kist voor de winter zwart verven?
Ja, alleen aan de buitenkant, met acrylverf op waterbasis. Nooit olieverf of oplosmiddel, die polystyreen oplossen, en nooit de binnenkant.
Is er een gat in het deksel nodig voor zuurstof?
Laat een derde van de bak open, of een gat zo breed als je hand. Bewegingloze vissen in koud water verbruiken heel weinig, maar een luchtdichte bak maakt een kas, en die is gevaarlijk.
Bronnen
- Tokyo Aqua Garden, “水槽凍結を防止するには” (bevriezing voorkomen), t-aquagarden.com: deksel van polystyreen, drijvende stukken; “メダカの冬眠について” (het overwinteren), t-aquagarden.com: deksel een derde tot de helft open, oppervlakte-ijs getolereerd; “メダカの冬対策と冬眠・無加温のメリット”, t-aquagarden.com: de bak in de kist.
- THE AQUA LAB, “メダカの屋外飼育容器の選び方” (je bak kiezen), 2026, en “メダカの発泡スチロールを黒くする方法” (polystyreen zwart maken), 2026, practical-aqualabo.com: kleinste amplitude, veroudering, volumeverlies van de dubbele bak, verf op waterbasis.
- Zakkaya-sun, “発泡スチロール容器の断熱効果の罠” (de valkuil van de isolatie), 2023, bijgewerkt 2026, zakkaya-sun.shop: 16 °C tegenover 18 tot 23 °C eind april, wit en zwart gelijk in het voorjaar.
- Hime-medaka, “なぜ冬に発砲スチロール容器の水面が凍りやすいのか” (waarom polystyreen makkelijker bevriest), hime-medaka.com; “氷は割る?割らない?” (ijs breken of niet), hime-medaka.com; “寒さより「風」が危険?” (de wind gevaarlijker dan de kou), hime-medaka.com.
- 日淡といっしょ, “メダカの冬越し完全ガイド”, 2026, nittanwith.com: deksel voor twee derde, nooit luchtdicht, regio’s, koel binnen; ひろしゃんのメダカブログ, “容器の上に蓋を乗せると、氷が張らないよ”, 2019, hiroshan-medaka.com: het broeikaseffect van het gesloten deksel, vooral het oppervlak; GEX, “屋外飼育、冬に備えて”, 2016, gex-fp.co.jp: bijvulwater op een drijver gieten, in de zon plaatsen; メダカの飼い方.com, “発泡スチロールは冬越しに最適な容器!?”, medaka.papa77.com: 98 % lucht; Medakaya-en, “失敗しない越冬方法”, 2025, medakayaen-ec.com: ijs smelt langzamer; Salt and Fresh, “冬のメダカ飼育と冬越し方法”, 2025, salt-and-fresh.com: vastgeplakte platen.
- Stad Kure, schoolcommissie, “ぼくとメダカの六年間” (mijn zes jaar met medaka), leerlingenwerk, 2019, city.kure.lg.jp.
- Engineering Toolbox, warmtegeleiding van materialen, engineeringtoolbox.com; FAO, Snyder R. L., de Melo-Abreu J. P., “Frost protection: fundamentals, practice and economics”, 2005, hoofdstuk 3, fao.org: netto nachtelijke straling; USGS, “Water density”, usgs.gov.
- Song Y. K., Hong S. H., Eo S., Han G. M., Shim W. J., “Rapid production of micro- and nanoplastics by fragmentation of expanded polystyrene exposed to sunlight”, Environmental Science and Technology 54, 2020, doi 10.1021/acs.est.0c02288: 5 % massaverlies in een maand; Citeo, “Feuille de route PSE”, september 2025, citeo.com: minder dan 20 % gesorteerd, versplintering in sorteercentra, afvalbrengpunten.