Een medaka die eet maar zienderogen vermagert, met een rug als een mesrand, een holle buik en daarna een wankele zwembeweging: Japanse kwekers noemen dat 痩せ細り病, ‘yase-hosori-byō’, de vermageringsziekte. Het is hun meest gevreesde ziekte, omdat ze bijna nooit geneest. Sinds 2023 weten we waar ze zit, in de nier, maar nog niet hoe je haar behandelt. Deze pagina zegt wat vaststaat, wat slechts de mening van een kweker is en wat je doet als een vis vermagert. Ze legt ook uit waarom ‘de hele bak ontwormen’ niet het goede antwoord is.
De vermageringsziekte herkennen
Het kenmerk van de ziekte is de tegenstelling: de vis eet en vermagert toch. De Japanse beschrijvingen komen overeen. In het begin lijkt de buik wat hol en begint de wervelkolom op de rug uit te steken. Daarna wordt de vis duidelijk dunner dan zijn buren, lijkt de kop te groot voor het lichaam, vallen de flanken in en krijgt het silhouet een hoekige vorm, ‘als een winkelhaak’, schrijft de site 日淡といっしょ. In een gevorderd stadium zijn de botten onder de huid te zien, worden de bewegingen trager en wordt het zwemmen wankel, soms schuin of verticaal, met de vis aan het oppervlak hangend. Een kweker, Hime-medaka, merkt op dat het lichaam in het allereerste begin licht gekromd lijkt, en dat de vorm met verticaal zwemmen vermagerd ongeveer twee maanden kan overleven.
De snelheid telt. In het onderzoek van GEX treedt de plotselinge vermagering twee weken tot een maand na het begin van de kweek op; Hime-medaka spreekt van ‘enkele weken tot een maand’. Een vis die in drie weken wegsmelt terwijl hij eet, is het typische beeld. Er zijn geen uitwendige letsels: geen witte waas, geen aangevreten vinnen, geen opgezwollen buik. Als die tekenen er wel zijn, gaat het om een andere ziekte, die je vindt in de ziekten van medaka.
Wat erop lijkt maar het niet is
Niet elke magere medaka is ziek, en dat is de eerste sortering die je moet maken. Tokyo Aqua Garden, dat overigens nooit de Japanse term ‘vermageringsziekte’ (痩せ細り病) gebruikt, somt de gewone oorzaken van een te magere vis op: te weinig voer, te weinig licht, een te sterke stroming die hem uitput, inteelt die tot tengere exemplaren leidt. Hime-medaka voegt pesterij toe: een dominante vis die een andere van het eten afhoudt. De site 日淡といっしょ voegt de kou toe, die in de winter en tussen de seizoenen de spijsvertering blokkeert, en de ouderdom, want een medaka van twee jaar of ouder vermagert langzaam voordat hij sterft, en dat is niet besmettelijk.
Dezelfde site stelt een eenvoudige sortering voor. Slechts één magere vis in de bak: een individuele oorzaak, leeftijd, pesterij of een aangeboren gebrek. Meerdere vissen die na elkaar vermageren: een oorzaak in de omgeving of een infectie. Een vis die in twee weken aankomt wanneer je voer en water verbetert, had de ziekte niet. Een vis die ondanks alles blijft wegsmelten, wel.
Wat het onderzoek zegt: de nier, niet de darm
Twintig jaar lang brachten Japanse kwekers alle mogelijke oorzaken naar voren, waterkwaliteit, bacteriën, parasieten, een inwendige misvorming, zonder bewijs. De eerste histologische studie dateert van 2023. Het laboratorium van fabrikant GEX heeft, samen met emeritus hoogleraar 保智己 van de Nara Women’s University, vijftig Himedaka in aquaria gekweekt, tien aangetaste exemplaren genomen en hun organen coupe voor coupe onder de microscoop bekeken, in vergelijking met gezonde vissen. De resultaten zijn gepresenteerd op het najaarscongres van 2023 van de Japanse vereniging voor visserijwetenschappen.
- Bij acht van de tien vissen zijn in de nierbuisjes beelden gevonden die aan parasieten doen denken. De parasiet is niet geïdentificeerd.
- Steeds in de nier: letsels in de vorm van granulomen, typisch voor een infectie met mycobacteriën, en de aanwezigheid van zuurvaste staven is met een kleuring bevestigd. De soort is niet gespecificeerd.
- De andere organen, kieuwen, lever, spijsverteringskanaal, spieren, geslachtsklieren, vertoonden geen letsels die de magerheid konden verklaren.
De conclusie is voorzichtig: de ziekte ‘zou als oorzaak kunnen hebben’ een parasiet of een mycobacteriële infectie van de nier. Mycobacteriën leven overal, in de bodem en in het water. En de zin die voor de kweker telt: ‘de in de handel verkrijgbare diergeneesmiddelen zijn hier moeilijk voor te gebruiken; tot nu toe bestaat er geen werkzame behandeling’. Het vervolg van de studie, zo is aangekondigd, gaat over de besmettingsroute en de preventie.
Dit resultaat sluit aan bij wat het diergeneeskundig onderzoek al wist over laboratoriummedaka. In 2001 werd een kolonie laboratoriummedaka in de Verenigde Staten gedecimeerd door een mycobacteriose met Mycobacterium fortuitum: verlies van glans, vermagering, evenwichtsstoornissen, granulomen in meerdere organen en overdracht op het nageslacht, wat ertoe leidde dat de kolonie werd geëuthanaseerd. In 2012 veroorzaakte Mycobacterium marinum bij de medaka een acute dodelijke ziekte in een experimentele infectie. ‘Visserstuberculose’ is een bekende ziekte in de aquaristiek, chronisch en zonder vastgestelde behandeling, en zeer waarschijnlijk zit zij, althans gedeeltelijk, achter de vermageringsziekte van de Japanse kwekers.
En darmwormen?
Op sociale media lees je dat een medaka die vermagert ‘wormen heeft’ en dat je de hele bak moet ontwormen. Dat idee komt uit de aquaristiek van levendbarende vissen, guppy’s en platy’s, waarbij de nematode Camallanus vaak voorkomt en zichtbaar is: kleine rode wormpjes die uit de anus steken. Bij de medaka noemt geen enkele van de Japanse bronnen die voor deze pagina zijn geraadpleegd een darmworm als oorzaak van de vermagering, en de studie van GEX vond een spijsverteringskanaal zonder letsels. Witte, draadvormige uitwerpselen, het klassieke teken van darmflagellaten bij de discusvis, komen in geen enkele Japanse beschrijving van de ziekte voor.
Dat betekent niet dat een medaka nooit wormen kan hebben. Maar een ontwormingsmiddel geef je op grond van een teken, niet op goed geluk: zichtbare rode wormen aan de anus, of aanhoudende witte draadvormige uitwerpselen bij meerdere vissen. In dat geval, en alleen dan, heeft een middel op basis van levamisol dat voor aquaria wordt verkocht zin, volgens de bijsluiter, met de kool uit het filter gehaald en de UV uitgezet. Een hele bak met reeds uitgeputte vissen behandelen zonder dat teken, is chemische stress toevoegen aan exemplaren die die niet verdragen. Tokyo Aqua Garden zegt het ronduit: bij een magere vis kan het medicijnbad of het zoutbad ‘de genadeslag’ zijn.
Wat je doet als een medaka vermagert
1. Meteen afzonderen
Zodra de buik hol wordt, gaat de vis naar een ziekenbak, een eenvoudig bakje van een paar liter met water uit de oorspronkelijke bak. Twee redenen: als hij besmettelijk is, besmet hij de anderen niet meer; en alleen eet hij zonder concurrentie, waarmee het geval van pesterij is opgelost. De Japanse bronnen zijn het hierover unaniem, en ook over het feit dat de kans op herstel afhangt van het stadium: een kweker van de vereniging JASMA schat, op zijn gevoel, ‘ongeveer één kans op twee’ voor een vis die vroeg is gevangen en ‘bijna geen’ voor een vis die al wankelt.
2. Rijk, verteerbaar en vaak voeren
Een vis die niet meer opneemt, moet krijgen wat het best verteert: levende of diepgevroren watervlooien en artemia, kweekpoeder zoals Hikari Medaka Baby, groen water, of een fijne, zeer verteerbare korrel zoals Mini Fish van Aquatic Science. De site 日淡といっしょ adviseert ‘weinig en vaak’, met eiwitrijk voer, en waarschuwt dat het herstel, als het komt, in een of twee maanden wordt gemeten, niet in dagen. Gewone vlokken gaan slecht. Vlokjes die hij niet inslikt, vervuilen de kleine bak: haal de restjes weg. De details over het voer staan in wat medaka eten.


3. Zout, met voorzichtigheid
Het zoutbad is de enige ‘behandeling’ die alle Japanse bronnen noemen. Medaka Life geeft 0,5 %, dus 5 g per liter, gedurende ongeveer een week. De kweker van JASMA verhoogt liever geleidelijk: 0,1 % op de eerste dag, 0,3 % de dag erna, tot 0,6 % als er niets verandert, gedurende een tot twee weken. Bij ons staat de volledige methode in het zoutbad. Twee kanttekeningen: zout verlicht een vermoeide vis door zijn osmotische arbeid te verminderen, maar het doodt een mycobacterie in de nier niet; en een sterk vermagerd exemplaar verdraagt het bad misschien niet, vandaar het nut om laag te beginnen.
4. Medicijnen: wat je moet weten voordat je ze koopt
In Japan combineren kwekers die behandelen zout met twee aquariummiddelen, エルバージュ en アグテン, gedurende een tot twee weken. Deze producten bestaan onder die namen niet in Europa, en vooral: de voorzichtigste bronnen zeggen hetzelfde. Als de oorzaak een mycobacterie is, ‘hebben de gewone antibacteriële middelen geen effect’, schrijft Hime-medaka, dat de ziekte onder de ongeneeslijke rekent; 日淡といっしょ raadt elk medicijn af ‘zolang de oorzaak niet is vastgesteld’. Een ontwormingsmiddel zonder tekenen van wormen, een antibacterieel middel tegen een bacterie die erop niet reageert: in beide gevallen put je de vis voor niets uit. Je geld is beter besteed aan watervlooien.
5. Weten wanneer je moet stoppen
Een vis die niet meer eet, wankelt of aan het oppervlak hangt, herstelt bijna nooit. Hem wekenlang in een ziekenbak houden verlengt de doodsstrijd. Japanse kwekers zeggen het ingetogen, maar ze zeggen het: in dat stadium is euthanasie de nette beslissing, en dode exemplaren gaan niet terug in de bak of op de compost van de tuin, om een bacterie die in de bodem overleeft niet te verspreiden.
In onze kwekerij in Lesneven, met een twintigtal bakken, doet dit beeld zich af en toe voor, en altijd bij een afzonderlijk exemplaar: een vis die wegsmelt terwijl zijn buren mooi rond blijven. We hebben nog nooit een hele bak zien vermageren. Dat komt overeen met de Japanse beschrijvingen, en het is een reden te meer om niet een hele bak te behandelen vanwege één vis.
Besmetting en hygiëne
Niemand heeft de besmettelijkheid bij hobbymedaka gemeten. De bronnen achten haar ‘mogelijk, afhankelijk van de oorzaak’, met verhalen over bakken waarin de vissen na elkaar vermageren, en andere waarin er slechts één is getroffen. Hime-medaka preciseert dat mycobacteriën schuilen in het biofilm en in het slib op de bodem: een bak die de ziekte heeft gekend, wordt leeggemaakt, helemaal geschrobd en in de zon gedroogd, waarvan de ultraviolette straling de bacterie doodt. Netjes en emmers gaan niet van de ene bak naar de andere. Nieuwe vissen blijven een tot twee weken in quarantaine voordat ze in een bevolkte bak komen, en een vis die vermagerd is, wordt niet als kweekdier gebruikt: bij M. fortuitum in het laboratorium is overdracht op het nageslacht gedocumenteerd.
Een voorzorg voor de kweker zelf: mycobacteriose bij vissen kan zelden een wond aan de hand infecteren, het ‘aquariumgranuloom’. Was je handen nadat je een verdachte bak hebt aangeraakt, en draag handschoenen als je een snee hebt.
Voorkomen
- De dichtheid. Alle bronnen zetten overbevolking bovenaan de factoren: stress, verslechterd water, concurrentie om het voer. Eén vis per liter is het richtpunt van onze kweekgids.
- Het water. In het seizoen elke week een derde van het volume verversen, de bodem afzuigen, en een nieuwe bak goed laten inlopen voordat er vissen in komen.
- Het voer. Voldoende en gevarieerd. De kweker van JASMA denkt dat een voedingstekort meer magere vissen oplevert dan de infectie zelf, en dat goed verlichte bakken of bakken in volle zon er minder van zien; dat is zijn mening, maar het kost weinig om haar te volgen: bakken buiten, in het licht, in het seizoen dagelijks gevoerd.
- De quarantaine. Een tot twee weken voor elke nieuwkomer, in een aparte bak, met eigen materiaal.
- Vers bloed. Een lijn die jarenlang in een gesloten kring is gekweekt, geeft tengere exemplaren, die Tokyo Aqua Garden ‘onvoldoende ontwikkeld’ noemt. Voeg af en toe een kweekdier van andere herkomst toe, na quarantaine.
Veelgestelde vragen
Mijn medaka eet veel en vermagert toch. Is het dan per se deze ziekte?
Nee. Controleer eerst of hij echt eet, en niet alleen op het voer duikt voordat hij wordt weggejaagd. Zet hem apart en voer hem twee weken goed. Komt hij aan, dan was het pesterij of de portie. Blijft hij wegsmelten, dan is het waarschijnlijk de ziekte.
Moet ik voor de zekerheid de hele bak ontwormen?
Nee. Geen enkele Japanse bron beschrijft darmwormen bij vermagerde medaka, en de referentiestudie vond de darm intact. Een ontwormingsmiddel geef je op grond van een teken: zichtbare rode wormen aan de anus of aanhoudende witte draadvormige uitwerpselen.
Kunnen de overlevenden zich voortplanten?
Liever niet. De overdracht van een mycobacterie op het nageslacht is in het laboratorium gedocumenteerd, en niets zegt dat een vis die is aangekomen, verlost is van de bacterie in zijn nier.
Is het gevaarlijk voor mij?
Heel zelden, via een wond aan de hand: het ‘aquariumgranuloom’. Was je handen, draag handschoenen als je een snee hebt, en dat is alles.
Bronnen
- GEX Laboratory en Nara Women’s University (保智己), “メダカの痩せ細り病の原因究明” (onderzoek naar de oorzaak van de vermageringsziekte van de medaka), presentatie op het najaarscongres van 2023 van de Japanse vereniging voor visserijwetenschappen, pagina van 13 oktober 2023, gex-fp.co.jp: 8 van de 10 vissen met parasietbeelden in de nierbuisjes, zuurvaste staven en granulomen, andere organen gezond, geen bekende werkzame behandeling.
- Hime-medaka, “痩せ細り病” (de vermageringsziekte), 16 januari 2025, hime-medaka.com: verloop in enkele weken, verticaal zwemmen, onwerkzaamheid van antibacteriële middelen, biofilm en desinfectie in de zon, differentiële diagnose.
- 日本改良メダカの会 (JASMA), “痩せ細り病” (de vermageringsziekte), 2023, bijgewerkt op 10 september 2025, jasma.sc: mening van een kweker, tekort en licht, protocol met geleidelijk zout van 0,1 tot 0,6 %, ‘ongeveer één kans op twee’ bij vroege vangst.
- 日淡といっしょ, “メダカの痩せ細り病” (de vermageringsziekte van de medaka), 2026, nittanwith.com: eerder een syndroom dan één ziekte, sortering één vis / meerdere vissen, mycobacteriose, geen medicijn zonder vastgestelde oorzaak, zoönose.
- Medaka Life, “メダカの痩せ細り病” (de vermageringsziekte van de medaka), 20 juni 2026, medaka-life.com: stadia, zoutbad van 0,5 % gedurende een week, preventie.
- Tokyo Aqua Garden, “メダカが痩せる原因と対策” (waarom een medaka vermagert en wat je eraan doet), 2 november 2021, bijgewerkt op 24 september 2024, t-aquagarden.com: gewone oorzaken van magerheid, een behandeling kan een magere vis de genadeslag geven.
- Sanders G. E. en Swaim L. E., “Atypical piscine mycobacteriosis in Japanese medaka (Oryzias latipes)”, Comparative Medicine, 2001: Mycobacterium fortuitum, vermagering, granulomen, overdracht op het nageslacht. Mosi L. et al., Microbes and Infection, 2012: M. marinum bij de medaka.