De kleine bruine kegeltjes van de els, die je aan de oever van bijna elke rivier in Europa kunt rapen, doen in een bak hetzelfde werk als de catappabladeren die in zakjes worden verkocht: ze kleuren het water, verzuren het een beetje en geven er looistoffen aan af. Japanse medakakwekers gebruiken hiervoor de vruchten van hun plaatselijke els, de ヤシャブシ, yashabushi. Bij ons geeft de zwarte els ze gratis van de herfst tot het einde van de winter. Net als bij catappa blijft het nut voor de medaka beperkt tot enkele precieze toepassingen, en de dosis weegt zwaarder dan al het andere.
Waar het over gaat
De zwarte els, Alnus glutinosa, is de boom van de oevers: je herkent hem aan zijn ronde bladeren met een inkeping aan de punt, en aan zijn vruchten, houtige “kegels” van 1 tot 2 cm die op piepkleine dennenappels lijken. Het zijn geen echte kegels van een conifeer, maar trossen verharde vruchten. In de zomer zijn ze groen, in de herfst worden ze bruin en gaan ze open om hun zaad te laten vallen, daarna blijven ze de hele winter aan de takken hangen, naast de katjes van het volgende jaar. Die bruine, lege, droge kegels gebruik je.
In Japan gebruiken kwekers de vruchten van de ヤシャブシ, Alnus firma, een bergels, die in zakjes wordt verkocht als alternatief voor het catappablad. Duitse aquarianen, grote liefhebbers van garnalen, gebruiken al lang de kegels van onze zwarte els, de Erlenzapfen. Het principe is hetzelfde.
Wat ze met het water doen
In het water geven de kegels looistoffen en humuszuren af. Het water krijgt een amberkleur, trager en lichter dan met een catappablad, en de pH daalt een beetje. Zoals bij alle bladeren en schors dempt de carbonaathardheid van het kraanwater, de KH, die daling: in water met een KH van 5 tot 8 gaat het om enkele tienden van een eenheid. In regenwater of zeer zacht water kan de daling groot zijn.
De antibacteriële eigenschappen die aan de kegels worden toegeschreven, berusten op die van looistoffen in het algemeen. Extracten van bladeren en schors van de zwarte els hebben in het laboratorium inderdaad antibacteriële werking, sterker bij alcoholextracten dan bij waterextracten; de schors bevat een stof, oregonine, waarvan het effect op stafylokokken is vergeleken met dat van een antibioticum. Maar geen enkele studie heeft een elzenkegel in het water van een bak getest, laat staan met medaka’s. Wat bij verkopers rondgaat, ontsmetting, minder schimmels, sterkere jongen, is een extrapolatie.
Waar ze bij medaka’s goed voor zijn
Voor precies dezelfde, beperkte toepassingen als catappa, beschreven in catappabladeren en de medaka. De medaka leeft van nature in neutraal tot alkalisch water, hij heeft geen zwart water nodig, en zwart water laat het groene water verdwijnen dat de jongen buiten voedt. Er blijven over:
- het binnen uitbroeden van eieren, als zacht alternatief voor methyleenblauw: een Japanse kweker broedde zijn medakaeieren uit met yashabushi-vruchten en zag zijn jongen uitkomen, met een iets tragere uitkomst. Witgeworden eieren verwijder je hoe dan ook elke dag, zie voortplanting van medaka’s;
- een jongenbak binnen, met de hand gevoed, waar water dat nauwelijks gekleurd is niets kost;
- een quarantainebak, als zachte voorzorg, nooit in de plaats van een behandeling.
De kegel heeft twee voordelen ten opzichte van het blad. Hij valt niet uiteen tot pap: hij blijft weken heel en haal je met één haal van het schepnet eruit. En hij geeft langzamer af, zodat je tijd hebt om de kleur bij te stellen.
Rapen en voorbereiden
Wanneer. Van oktober tot maart, als de kegels bruin, droog en open zijn. De groene kegels van de zomer, nog vol sap, bewaren slecht en kleuren te sterk.
Waar. Aan de boom of eronder, langs een schone beek, ver van wegen, afwateringssloten en bespoten akkers. Enkele handenvol voor eigen gebruik doen de boom geen kwaad; op privéterrein vraag je de eigenaar. Je breekt geen takken: de kegels laten met de hand los.
Voorbereiden. Sorteer de hele kegels zonder schimmel, spoel en borstel ze om aarde en mos te verwijderen. Een Japanse kweker raadt aan ze ongeveer een kwartier af te koken om overtollig materiaal te verwijderen, met de waarschuwing dat langer koken de werking uitput; het afkoken doodt ook insecten en eitjes die zich erin kunnen verbergen. Daarna laat je ze enkele dagen aan de lucht drogen: droog blijven ze maandenlang goed in een pot of papieren zak.
Welke dosis
De richtwaarden verschillen een factor twee naargelang de bron, wat vooral zegt dat elke kegel anders is. De aangehaalde Japanse kweker spreekt van één yashabushi-vrucht per 10 liter; een Duitse garnalenleverancier van één kegel per 10 tot 20 liter; andere verkopers van 4 tot 6 kegels per 100 liter. Begin voor een medakabak met één kegel per 20 liter, kijk na drie of vier dagen naar de tint en voeg er een bij als het water helder blijft. Voor een uitbroeddoos van een liter volstaat één kleine kegel ruim, en je haalt hem eruit als het water amberkleurig wordt.
Een kegel werkt twee tot drie weken. Als het water na een waterverversing niet meer kleurt, vervang je hem. Heb je een pH-tester, dan is de Japanse regel eenvoudig: je haalt de kegels eruit als de pH zo ver is gedaald als gewenst, en je doet ze er weer in als hij stijgt.
De voorzorgen
- Nooit in water zonder KH, regenwater of osmosewater: de pH kan instorten. Zie de waterwaarden.
- Niet in een bak die net start, en niet met actieve kool of zeoliet in het filter, om dezelfde redenen als bij catappa.
- Geen kegels die je ergens zomaar hebt geraapt: een els langs een weg of een landbouwsloot kan bestrijdingsmiddelen hebben gekregen, en een kegel die in vervuild water heeft gelegen, houdt daar sporen van.
- Geen andere vruchten op goed geluk: dennenappel en naaldbomen, paardenkastanje, verse eikel of groene walnoot horen niet in een bak. De els en, desnoods, de amberboom zijn de enige boomvruchten voor gangbaar gebruik.
Els of catappa?
| Elzenkegel | Catappablad | |
|---|---|---|
| Herkomst | zwarte els, aan de oever van rivieren, gratis | tropische catappaboom, geïmporteerd, verkocht in zakjes |
| Tint | langzaam, licht | sneller, donkerder |
| Houdbaarheid | blijft heel, in één keer te verwijderen | valt in enkele weken uiteen |
| Startdosis | één kegel per 20 L | een derde blad per 10 L |
| Duur | twee tot drie weken | een tot drie weken |
| Bewijs bij de medaka | geen studie, enkele ervaringen van kwekers | geen studie, enkele ervaringen van kwekers |
Veelgestelde vragen
Zijn de elzenkatjes, de kleine langwerpige trosjes, ook bruikbaar?
Nee. De katjes zijn de mannelijke bloemen; ze vallen in het water uiteen zonder iets te brengen. Alleen de bruine, houtige kegels zijn bruikbaar.
Kun je kegels in een buitenbak doen, voor de winter?
Dat doet in kleine dosis geen kwaad, maar het brengt niets meer dan gewone dode bladeren, die onderin een schuilplaats vormen: zie eikenbladeren en dode bladeren.
Mijn kegels zijn wit geworden in het water, is dat erg?
Een licht wit waas van onschuldige bacteriën en schimmels verschijnt vaak de eerste dagen, vooral op een kegel die slecht is afgekookt. Haal hem eruit, spoel hem af en doe hem terug; komt het waas terug, neem dan een andere kegel.
Kan ik kegels gebruiken die een jaar geleden zijn geraapt?
Ja, als ze droog en schimmelvrij zijn gebleven. Ze kleuren iets minder.
Bronnen
- テキトーブログ, “ブラックウォーター化について” (zwart water maken), ameblo.jp: één yashabushi-vrucht per 10 L, ongeveer 15 minuten afkoken, daarna verdwijnt het effect, vervangen als het water niet meer verzuurt.
- Tokyo Aqua Garden, “メダカにブラックウォーターっていいの?” (is zwart water goed voor medaka’s?), t-aquagarden.com: yashabushi-vruchten genoemd als middel voor zwart water, niet onmisbaar, onverenigbaar met groen water.
- ミジンコおじさん研究所, bericht van 7 september 2023, x.com: medakaeieren uitgebroed met yashabushi-vruchten in plaats van methyleenblauw, tragere uitkomst.
- Garnelio, “Alder cones”, garnelio.de: één kegel per 10 tot 20 L, context garnalen.
- S. Altınyay et al., “Antimicrobial activity of some Alnus species”, European Review for Medical and Pharmacological Sciences, 2015, europeanreview.org: extracten van elzenbladeren, sterkere werking met alcohol dan met water.
- Universiteit van Reims, studie van de schors van Alnus glutinosa, hal.univ-reims.fr: oregonine, de hoofdstof, werkzaam tegen stafylokokken in het laboratorium.
- Illustratiefoto: lege kegels van de zwarte els in januari, Agnes Monkelbaan, licentie CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.