Welke kenmerken van de medaka zijn recessief, welke dominant, welke geslachtsgebonden, en bestaan er dodelijke? De vraag verdient een echt antwoord, want de medaka is een van de gewervelden waarvan de genetica het best bekend is: het eerste artikel over zijn kleuren dateert van 1921, en een studie van januari 2026 heeft het DNA van 86 Japanse siervariëteiten gesequenced om de namen uit de hobby aan genen te koppelen. Dit is wat we weten, kenmerk voor kenmerk, wat je ziet als je kruist, en wat na een eeuw werk onbekend blijft.
Twee genen maken de vier basiskleuren
In 1921 publiceerde de Japanse geneticus Tatuo Aida de analyse van 22 kruisingen en 17.281 vissen. Hij toonde aan dat de vier achtergrondkleuren van de medaka door twee genen worden verklaard, elk met een actieve en een inactieve vorm, en dat de twee inactieve vormen recessief zijn: ze komen alleen tot uiting als de vis er twee kopieën van draagt.
- Het gen b stuurt melanine aan, het zwarte pigment. Een vis met twee inactieve kopieën heeft bijna geen zwart meer: dat is de Himedaka, de oranje medaka die in Japan al eeuwen wordt gekweekt. Het gen is in 2001 geïdentificeerd (het heet slc45a2); bij de mens is hetzelfde gen verantwoordelijk voor een vorm van albinisme.
- Het gen r stuurt het oranje pigment van de xanthoforen aan. Twee inactieve kopieën, en de vis is grijsblauw: dat is de blauwe medaka, de Ao. Dit gen bleef meer dan honderd jaar naamloos; een preprint van juni 2025 identificeert het eindelijk (ttc39bl), wat nog door een beoordeelde publicatie moet worden bevestigd.
| Genotype | Kleur | Naam in de hobby |
|---|---|---|
| B actief, R actief | bruin | wildtype, Kuro medaka |
| b inactief, R actief | oranje | Himedaka, basis van de Youkihi |
| B actief, r inactief | grijsblauw | Ao, blauwe medaka |
| b inactief, r inactief | wit | Shiro, witte medaka |
Deze twee genen worden onafhankelijk van elkaar doorgegeven. Kruis een oranje met een blauwe: de jongen van de eerste generatie zijn allemaal bruin, omdat elk van de blauwe ouder een actieve kopie van b krijgt en van de oranje ouder een actieve kopie van r. De twee kleuren zijn niet verdwenen, ze zijn verborgen. Kruis die bruine onderling en de tweede generatie geeft gemiddeld 9 bruine, 3 oranje, 3 blauwe en 1 witte op 16. Deze verhoudingen zijn in het laboratorium geverifieerd bij de kruising bruin × oranje; voor oranje × blauw volgen ze uit dezelfde regels, en Japanse kwekers leren hetzelfde resultaat.
De Youkihi is geen derde gen. Hij draagt dezelfde inactieve b als de Himedaka, en zijn roodachtigere kleur komt van een selectie op talrijke genen met een kleiner effect: de studie van 2026 vond geen enkele eigen locus voor de Youkihi, alleen meer xanthoforen en tien keer meer astaxanthine dan bij een Himedaka. Daarom is zijn vastlegging bijna volledig, maar gaat de intensiteit van het rood verloren als je ophoudt met sorteren.
Wat geslachtsgebonden is

De medaka heeft geslachtschromosomen zoals wij, XX voor vrouwtjes en XY voor mannetjes. Het gen dat het geslacht bepaalt, DMY, is in 2002 geïdentificeerd; het was het eerste gen van dit type dat bij een gewervelde buiten de zoogdieren werd gevonden. Het zit op chromosoom 1.
Het gen r van de oranje kleur zit op ditzelfde chromosoom 1. Aida had het al in 1921 opgemerkt: de blauwe of witte kleur werd naar geslacht verschillend doorgegeven. De laboratoria hebben er een beroemde stam uit gehaald, d-rR, waarin de vrouwtjes wit en de mannetjes oranje zijn, omdat de actieve kopie van r alleen op de Y bestaat. In die stam voorspelt de kleur het geslacht met meer dan 99 % betrouwbaarheid vanaf de eerste weken.
Probeer dit niet na te doen met je vissen. De witte en blauwe medaka uit de handel dragen de inactieve vorm van r op de X en op de Y, zodat het kenmerk zich als elk ander recessief kenmerk overerft, zonder verschil tussen mannetjes en vrouwtjes. Om je jongen te sekseren blijft er de vorm van de vinnen, met zijn valkuilen bij de Hikari.
Het geslacht zelf ligt niet helemaal vast door de chromosomen. Eitjes die tot het uitkomen bij 32 °C werden gebroed, gaven, afhankelijk van de stam, 24 tot 50 % genetische vrouwtjes die vruchtbare mannetjes werden; het omgekeerde gebeurt niet, XY blijft man. Het mechanisme loopt via cortisol, het stresshormoon. Voor de kweker betekent dit dat een paaisel van een hittegolf, gebroed in een bak in de volle zon, een partij kan geven die naar mannetjes is verschoven. Een broedbak in de schaduw, onder 30 °C, voorkomt het probleem. De drempel, het venster en de handelingen staan in temperatuur en geslacht van de jongen.
De lichaamsvormen: Hikari en Daruma
Het Hikari-type, met een rugvin die een exacte kopie van de aarsvin is, een ruitvormige staartvin en een zilveren rug, is de mutant die laboratoria Da noemen, voor double anal fin. De oorzaak is bekend: een groot stuk mobiel DNA dat vlak bij twee ontwikkelingsgenen, zic1 en zic4, is ingevoegd. De studie van 2026 vond het bij alle 35 onderzochte vissen van het Hikari-type, zonder uitzondering.
Overal lees je dat de Hikari recessief is. Dat is bijna waar, en de nuance telt voor de kweker. Je hebt twee kopieën nodig voor het volledige Hikari-lichaam, maar één kopie is al zichtbaar: de drager heeft een verbrede rugvin, met een tiental stralen in plaats van zes. Genetici spreken van onvolledige dominantie. Een jong van een Hikari en een normale vis is dus herkenbaar aan zijn rugvin, en die houd je als je de Hikari in de volgende generatie terug wilt. De homozygote Hikari is volkomen levensvatbaar en vruchtbaar.
De Daruma, met een door vergroeide wervels verkort lichaam, is sinds 1966 bij de laboratoria bekend onder de naam fu, voor fused. Hij is recessief en onafhankelijk van het geslacht. Het exacte gen is niet geïdentificeerd: de studie van 2026 omschrijft een gebied op chromosoom 4 zonder een schuldige aan te wijzen, en er bestaan vermoedelijk meerdere verschillende mutaties die hetzelfde uiterlijk geven. Twee dingen staan vast en zijn nuttig. Ten eerste hangt de expressie af van de kweektemperatuur van de jongen: een Japanse bron, die werk uit 1959 aanhaalt, geeft 10 tot 20 % korte lichamen bij 20 °C en bijna 100 % bij 28 °C bij vissen van hetzelfde genotype. De halve Daruma zijn de tussenvorm van dezelfde genetische achtergrond. Ten tweede hebben sommige fu-lijnen vaak onvruchtbare vrouwtjes, en Daruma paaien en zwemmen slecht: dat is een erkend vormgebrek, geen dodelijk kenmerk.
Lange vinnen, doorzichtige schubben, Panda, albino
- Lange vinnen. De Japanse hobby beschrijft de Matsui hirenaga als recessief, en geen enkele publicatie spreekt dat tegen; de wetenschap heeft de overervingswijze nog niet vastgesteld, maar de studie van 2026 wijst een kandidaatgen aan, een kaliumkanaal met de naam kcnq5a, waarvan de Swallow een andere versie zou zijn. Je moet dus lang met lang kruisen om het kenmerk vast te leggen, zoals bij een recessief kenmerk. Zie de gouden Longfin.
- Doorzichtige schubben (toumeirin). Noch het gen, noch de overervingswijze zijn bekend: de studie van 2026 vond geen enkel geassocieerd gebied. Sommige verkopers spreken van onvolledige dominantie, zonder gepubliceerde gegevens.
- Panda, doorzichtige iris en buikvlies door een gebrek aan iridoforen. Recessief. Het gen wordt besproken: een van de kandidaten is dat van de ‘guanineless’-mutant van de laboratoria, maar het genomische signaal wijst elders heen.
- Albino, met roze oog. Recessief. Er bestaan minstens twee albinismegenen bij de medaka; dat van de siervariëteiten zou oca2 zijn, hetzelfde gen dat bij de mens de ogen lichter maakt. Het idee dat albino’s slecht zien wordt door geen enkele studie bij de medaka ondersteund; een preprint van 2026 vindt zelfs de beste visuele gevoeligheid bij een albinolijn.
Miyuki, lamé, Orochi, Aurora: selectie in plaats van één gen
De kenmerken die de waarde van de recente variëteiten bepalen, volgen niet de eenvoudige wetten hierboven, en juist daarom spreekt men van vastleggingspercentage in plaats van recessief of dominant.
- Het rugglanslicht van de Miyuki hangt van meerdere genen af: geen enkele losse locus, en de geschiedenis bevestigt het, want de band is in acht jaar selectie uitgegroeid van de nek tot de snuit, uitgaande van één enkele vis die in 2007 op de wedstrijd werd getoond. Twee Miyuki met volledig licht geven jongen met lichten van alle lengtes, en je houdt de beste.
- De lamé, die verspreide zilveren schubben, heeft evenmin een geïdentificeerd gen. Het aantal glanzende schubben stapelt zich door selectie op, generatie na generatie.
- Het zwart van de Orochi is geassocieerd met een deletie in een gen (adcy5) maar komt slechts bij 89 % van de dragers volledig tot uiting: de rest van het genoom moduleert het resultaat.
- De Aurora, met zichtbare rode kieuwen, is een recessief kenmerk van één gen (kitlga), met 4 % dubbele dragers die het niet tonen.
De praktische regel volgt daaruit: bij een recessief kenmerk van één gen geeft de kruising van twee dragers een kwart conforme jongen, en twee conforme vissen geven 100 % conforme. Bij een polygeen kenmerk geven twee conforme ouders een meerderheid conforme jongen, maar van wisselende kwaliteit, en het is het sorteren dat de lijn maakt.
De dodelijke kenmerken: wat we echt weten
In de officiële lijst van medaka-mutanten die door de Japanse laboratoria wordt bijgehouden, is slechts één kenmerk als letaal in homozygote toestand genoteerd: Va, een laboratoriummutant die zijn pigmentcellen verliest, dominant in heterozygote toestand en dodelijk voor het embryo wanneer het dubbel is. Het bestaat in geen enkele siervariëteit.
De studie van 2026, die 86 variëteiten uit de hobby en 34 kenmerken doorlicht, meldt geen enkel letaal kenmerk of kenmerk dat de levensvatbaarheid vermindert. Wat ze wel meldt, is een penetrantie die vaak onder 100 % ligt, en het feit dat de meeste siervariëteiten door inteelt worden onderhouden. De laboratoriumlijnen, al tientallen jaren ingeteeld, laten zien dat inteelt bij de medaka op zich niet dodelijk is, maar de vitaliteit van een lijn gaat verloren zonder aanvoer van buitenaf, en de kweker merkt het aan de vruchtbaarheid en de grootte van de worpen.
Twee misverstanden doen de ronde die geen enkele bron ondersteunt. ‘Hikari × Hikari geeft sterfte’: onjuist, de homozygote Da wordt volwassen en plant zich voort als een wilde vorm. ‘Daruma × Daruma is letaal’: niets wijst erop; gedocumenteerd is de frequente onvruchtbaarheid van de vrouwtjes van sommige lijnen en de paaimoeilijkheid door de vorm. Geven je Daruma weinig, dan zit de oorzaak daar, niet in een dodelijk gen.
Samenvatting
| Kenmerk | Overerving | Wat je ziet bij kruising met een normale vis |
|---|---|---|
| Oranje (Himedaka, Youkihi) | recessief, één gen (b) | F1 bruin, F2 een kwart oranje |
| Blauw (Ao) | recessief, één gen (r), op het geslachtschromosoom | F1 bruin, F2 een kwart blauw; geen verschil mannetjes/vrouwtjes bij de stammen uit de handel |
| Wit | dubbel recessief (b en r) | F1 bruin, F2 een zestiende wit |
| Hikari | onvolledige dominantie (Da) | F1 met verbrede rugvin, F2 een kwart volledige Hikari |
| Daruma | recessief (fu), expressie naar gelang de temperatuur | F1 normaal, F2 een kwart dubbele dragers, waarvan het zichtbare deel van de warmte afhangt |
| Lange vinnen | recessief volgens Japanse kwekers, kandidaatgen | F1 normaal, F2 een kwart lang |
| Panda, albino, Aurora | recessief, elk één gen | F1 normaal, F2 een kwart |
| Miyuki, lamé | polygeen | geen vaste verhouding; cumulatieve selectie |
| Doorzichtige schubben | onbekend | noteer het in je logboek, niemand heeft het gepubliceerd |
Hoe je het in de bak gebruikt
- Een recessief kenmerk verdwijnt niet als het niet meer zichtbaar is: de bruine vissen uit je kruising oranje × blauw dragen beide kleuren, en zullen ze onderling weer geven.
- Om een recessief kenmerk vast te leggen, kruis je conform met conform. Om het na een kruising terug te krijgen, houd je de F1 en wacht je op de F2: een kwart.
- Kijk bij Hikari naar de rugvin van de normale jongen: die met te veel stralen dragen het gen.
- Noteer de broed- en kweektemperatuur. Ze verandert het aandeel zichtbare Daruma, en boven 32 °C het geslacht van de jongen.
- Tel. Op een worp van 40 jongen geeft een recessief kenmerk van één gen er ongeveer 10; heb je er 0 of 30, dan is het geen eenvoudig recessief kenmerk.
Veelgestelde vragen
Kun je een Youkihi krijgen door een willekeurige oranje en een rode te kruisen?
Nee. Het rood van de Youkihi komt van een selectie op talrijke genen vanuit de oranje achtergrond. Een Youkihi met een Himedaka kruisen geeft min of meer rode oranje vissen, en je hebt generaties sorteren nodig om terug te komen bij het rood.
Mijn twee Miyuki met volledig licht geven jongen met half licht. Is dat een gebrek?
Nee, het is de polygene overerving van het kenmerk. Je houdt de meest lichtgevende als kweekdieren van het volgende jaar, en het aandeel stijgt.
Ik heb alleen mannetjes in een augustus-worp. Waarom?
Als de eitjes erg warm, in de zon, zijn gebroed, kan een deel van de genetische vrouwtjes mannetjes zijn geworden. Broed in de schaduw, onder 30 °C.
Waar kun je verder lezen?
Op het Franstalige web bestaat er niets serieus over dit onderwerp; dat is de reden voor deze pagina. In het Engels is het eerbetoonartikel aan Aida uit 2021 kort en toegankelijk, en de studie van Kon en collega’s uit 2026 is de referentie om variëteiten aan genen te koppelen.
Bronnen
- Fukamachi S., Naruse K., ‘100 years since the medaka’s international debut: Aida’s legacy’, Genes to Genomes, Genetics Society of America, 2021, genestogenomes.org: de 22 kruisingen van Aida (1921), de koppeling van r aan het geslacht.
- Kon T. et al., ‘Genomic consequences of domestication and the diversification of body coloration and morphology in ornamental medaka strains’, Molecular Biology and Evolution, 2026, doi 10.1093/molbev/msag021; persbericht van het Japanse Nationale Instituut voor Genetica, nig.ac.jp: 86 variëteiten, 34 kenmerken, Hikari = Da, Youkihi zonder eigen locus, Miyuki en lamé polygeen, Orochi, Aurora, geen enkel letaal kenmerk.
- Fukamachi S., Shimada A., Shima A., ‘Mutations in the gene encoding B, a novel transporter protein, reduce melanin content in medaka’, Nature Genetics 28, 2001, nature.com: het gen van de Himedaka.
- Kimura T., Inoue I., ‘ttc39bl is the gene responsible for the r locus’, preprint bioRxiv, juni 2025, biorxiv.org: het gen van de blauwe medaka, op het geslachtschromosoom, inactief op X en Y bij de witte vissen uit de handel. Nog niet door vakgenoten beoordeeld.
- Tomita H., ‘The lists of the mutants and strains of the medaka’, Fish Biology Journal Medaka 4, 1992, nagoya.repo.nii.ac.jp: allelenreeks van b, geslachtsgebonden r, Da ‘onvolledig dominant’, fu recessief en lijnen met onvruchtbare vrouwtjes, Va homozygoot letaal.
- Tomita H., ‘Studies on the mutant of the medaka, dx-1’, Fish Biology Journal Medaka 2, 1984, nagoya.repo.nii.ac.jp: indeling van Aida, gemeten verhoudingen 9:3:3:1.
- Matsuda M. et al., ‘DMY is a Y-specific DM-domain gene required for male development in the medaka fish’, Nature 417, 2002; Nanda I. et al., PNAS 99, 2002, pmc.ncbi.nlm.nih.gov: het geslachtsgen.
- Sato T. et al., ‘Induction of female-to-male sex reversal by high temperature treatment in medaka’, Zoological Science 22, 2005; Hayashi Y. et al., Molecular Reproduction and Development 77, 2010, pubmed: 32 °C, 24 tot 50 % XX-mannetjes, rol van cortisol.
- Kawamura T. et al., Zoological Science 20, 2003, en Yamamoto T., Journal of Experimental Zoology 123, 1953: de stam d-rR, witte vrouwtjes en oranje mannetjes.
- Ohtsuka M. et al., Mechanisms of Development 121, 2004; Moriyama Y. et al., Current Biology 22, 2012: de mutant Da en de enhancer van zic1/zic4; Ohtsuka M. et al., Genome Research 9, 1999, pmc.ncbi.nlm.nih.gov: homozygote Da levensvatbaar en vruchtbaar.
- Takeuchi K., Nature 211, 1966: de mutant fu, vergroeide wervels, recessief.
- Fukamachi S. et al., PNAS 2004 (color interfere, somatolactine); Fukamachi S. et al., Genetics 168, 2004 (albino i-3, oca2); Kimura T. et al., PNAS 111, 2014 (leucophore free); Kimura T. et al., G3 7, 2017 (guanineless, pnp4a).
- Mori F., BE-PAL, 2019, bepal.net (Daruma en temperatuur, naar Matsuda 1959) en bepal.net (lange vinnen, Matsui hirenaga en Swallow).
- めだかの館, ‘メダカと遺伝と色素胞’ (de medaka, erfelijkheid en pigmentcellen), medakanoyakata.jp: Japanse popularisering, polygene Miyuki, rugvin van de Hikari-heterozygoten, astaxanthine van de Youkihi.
- medaka.fr: de naam van een medaka lezen, variëteiten voor beginners en hun vastleggingspercentage, waarom fluorescerende medaka iets anders zijn dan selectie.