Temperatuur en geslacht van medakajongen: waarom een zomerlegsel vooral mannetjes geeft

Een legsel van juli, uitgebroed in een doosje in de volle zon, en zes maanden later een partij waarin je naar de vrouwtjes zoekt: dit geval komt elke winter voor bij amateurkwekers, en het heeft een precieze verklaring. Het geslacht van de medaka ligt vast in zijn chromosomen, maar te warm water tijdens de eerste dagen van het ei kan een genetisch vrouwtje in een mannetje veranderen, vruchtbaar of niet naargelang de temperatuur. Japanse onderzoekers hebben de drempel, het gevoelige venster en het mechanisme gemeten. Hier lees je wat ze vonden, en wat dat betekent voor een broedbak in de tuin.

Een genetisch geslacht, tot 27 °C

De medaka heeft geslachtschromosomen zoals de zoogdieren: XX voor vrouwtjes, XY voor mannetjes, en het gen dat de mannelijke ontwikkeling op gang brengt, DMY, werd in 2002 op het Y-chromosoom geïdentificeerd. Het was het eerste gen van dit type dat bij een gewervelde buiten de zoogdieren werd gevonden, en het is een van de redenen waarom de medaka wereldwijd een proefdier is. Zolang het water binnen het normale bereik blijft, volgt het geslacht de chromosomen, en een legsel geeft ongeveer evenveel mannetjes als vrouwtjes.

Maar dit genetische programma heeft een zwakke plek, die vissenkwekers van andere soorten kennen en die genetici sinds 2005 bij de medaka hebben gedocumenteerd: de watertemperatuur tijdens de ontwikkeling van het ei.

Wat hitte met een ei doet

Het referentie-experiment is dat van een team van de Tokyo University of Marine Science and Technology, gepubliceerd in 2007. Eitjes van de laboratoriumstam Hd-rR werden uitgebroed bij temperaturen van 17 tot 34 °C, hetzij vanaf de bevruchting, hetzij pas vanaf het stadium waarin het hart klopt, tot het uitkomen. Het werkelijke geslacht van de volwassen vissen werd daarna vergeleken met hun genetische geslacht.

  • Genetische mannetjes (XY) blijven mannetjes, ongeacht de temperatuur, koud of warm.
  • Genetische vrouwtjes (XX) worden boven 27 °C mannetjes, in een aandeel dat met de temperatuur toeneemt, tot 100 % bij 34 °C.
  • Het gevoelige venster is het allereerste begin: de behandeling heeft alleen effect als ze in de eerste dagen begint, voordat het hart van het embryo klopt. Na dat stadium verandert ze niets meer. Het lot van de gonade wordt dus beslist lang voordat je iets kunt zien, en voordat de oogjes verschijnen.
  • De verkregen mannetjes zijn normaal: gezonde testikels, baltsgedrag, levensvatbare nakomelingen met een echt vrouwtje. Behalve die van 34 °C, die geen nakomelingen hebben gegeven.

Een studie uit 2005 had het verschijnsel al aangetoond bij 32 °C van bevruchting tot uitkomen: 24 % van de genetische vrouwtjes werd mannetje in de ene stam, 50 % in een andere. De omvang hangt dus af van de lijn, en een siervariëteit kan er min of meer gevoelig voor zijn dan een laboratoriumstam; niemand heeft het per variëteit gemeten.

Het mechanisme is sinds 2010 bekend: hitte laat cortisol, het stresshormoon, in het embryo stijgen, en cortisol blokkeert het vrouwelijke programma. Cortisol alleen volstaat om een genetisch vrouwtje te vermannelijken, en een cortisolremmer verhindert dat hitte werkt. Recenter onderzoek toont aan dat oxidatieve stress hetzelfde effect geeft, ook zonder cortisol: het is niet de temperatuur op zich, het is de stress van het embryo die het geslacht doet omslaan.

Waar dit gebeurt in een bak in Europa

Een medakaei broedt uit in ongeveer 250 graaddagen: bij 32 °C komt het in acht dagen uit, en het hele gevoelige venster verloopt in warm water. De risicosituaties zijn precies:

  • een broeddoosje of potje in de volle zon, op een vensterbank op het zuiden, een terras of de rand van de bak: een klein donker volume komt in een uur julizon boven 30 °C, zelfs in Bretagne;
  • een zwarte, ondiepe jongenbak op een balkon, waarin je de paaiborstels laat zitten;
  • een buitenbak in de volle zon in een continentaal of mediterraan klimaat in juli en augustus, waar het water ‘s middags meerdere dagen achter elkaar boven 30 °C komt, zoals de Franse regionale kalenders beschrijven (in het Frans);
  • een te hoog verwarmde broedbak binnen, of een verwarming zonder betrouwbare thermostaat.

Het gaat niet om een paar graden afwijking op een gemiddelde: de vermannelijking begint zodra het water in de eerste dagen boven 27 °C blijft, en water dat ‘s nachts tussen 24 °C en ‘s middags 33 °C schommelt, heeft meerdere uren per dag in de actieve zone gezeten. Het eindresultaat is een zomerpartij waarin de mannetjes duidelijk de overhand hebben, soms 80 of 90 %, terwijl een legsel van juni dat in de schaduw is uitgebroed half om half geeft.

Een scheve partij herkennen

Het geslacht lees je af rond 2 tot 3 cm, aan de rugvin en de anaalvin: zie het geslacht van medaka’s bepalen, en het geval van de Hikari. Een normale partij ligt rond één vrouwtje per mannetje, met toevalsafwijkingen bij kleine aantallen: bij tien vissen zijn drie vrouwtjes niets abnormaals. Bij veertig vissen van hetzelfde zomerlegsel zijn vijf vrouwtjes een vermannelijkte partij, en de oorzaak zoek je in de temperatuur van de eerste acht dagen, niet in de ouders of de variëteit. Deze mannetjes zijn echte mannetjes, bruikbaar als kweekdieren; de lijnen houden geen enkel spoor van de episode over, omdat de verandering de chromosomen niet raakt: een XX-mannetje gekruist met een XX-vrouwtje geeft alleen genetische vrouwtjes, en zo krijgen laboratoria overigens volledig vrouwelijke partijen.

Uitbroeden om vrouwtjes te houden

  • Een thermometer in de broedbak, afgelezen halverwege de middag, op zonnige dagen. Het doel is 24 tot 26 °C: warm genoeg voor uitkomen in tien dagen, ver van de drempel van 27 °C aanhoudend.
  • Nooit een doosje in de zon. De broedbak gaat in de schaduw, in een doorzichtig bakje, en liever binnen in juli en augustus in mediterrane en continentale klimaten.
  • De eerste dagen tellen. Een ei dat ‘s ochtends wordt geoogst en dezelfde dag in de schaduw wordt gezet, is beschermd; eitjes die een week op de borstels blijven in een bak van 31 °C, niet. In de zomer oogst je elke ochtend.
  • Kou is niet het antwoord. Water onder 15 °C doodt het ei en feminiseert niets; onder 20 °C wordt het uitkomen onzeker en verteren de jongen niet. Je compenseert een warme bak niet met een koude broedbak, je mikt op 24-26 °C.
  • In de buitenbak zelf houden schaduw in de middag van half juni tot eind augustus, een lichte bak en een zo hoog mogelijk waterpeil het water in de meeste klimaten onder 30 °C. Wat de volwassenen tegen hitte beschermt, beschermt ook het geslacht van de eitjes.

Wat niet waar is

  • Kou maakt geen vrouwtjes: bij 17 °C verandert er niets, behalve dat het embryo sterft.
  • De temperatuur werkt na de eerste dagen niet meer: jongen, jonge of volwassen vissen verwarmen of afkoelen verandert hun geslacht niet.
  • De kleur zegt bij siervariëteiten niets over het geslacht. De laboratoriumstam waarin de vrouwtjes wit en de mannetjes oranje zijn, bestaat in de handel niet: zie erfelijkheid bij de medaka.
  • Een partij mannetjes is geen vloek van de variëteit en geen teken van inteelt: het is bijna altijd een verhaal van een broedbak in de zon.

De cijfers om te onthouden

  • 27 °C: daarboven kan een genetisch vrouwtje mannetje worden. 32 °C: een kwart tot de helft. 34 °C: allemaal, en onvruchtbaar.
  • Het venster: van de bevruchting tot het moment dat het hart klopt, dus de allereerste dagen.
  • Genetische mannetjes veranderen nooit, bij geen enkele temperatuur.
  • Doel bij het uitbroeden: 24 tot 26 °C, in de schaduw, doorzichtig bakje, in de zomer elke ochtend oogsten.

Veelgestelde vragen

Mijn partij van juli telt maar drie vrouwtjes op dertig. Kan ik hem toch gebruiken?

Ja. De mannetjes zijn vruchtbaar en de vrouwtjes normaal. Houd de drie vrouwtjes en de beste mannetjes aan, en broed het volgende legsel in de schaduw uit. De verhouding herstelt zich vanaf de volgende generatie.

Volstaat één hittedag in de bak van de ouders om de eitjes te vermannelijken?

De eitjes die die dag zijn gelegd en in de bak zijn gebleven, misschien; die ‘s ochtends zijn geoogst en in de schaduw gezet, niet. Het is de temperatuur van de eerste dagen van het ei die telt, niet die van de ouders.

Mijn broedbak binnen staat op 28 °C, is dat te veel?

Dat is op de grens: boven 27 °C aanhoudend kantelt een deel van de vrouwtjes. Stel in op 25-26 °C, het uitkomen duurt een dag langer en de partij is in evenwicht.

Bronnen

  • Hattori R. S., Gould R. J., Fujioka T., Saito T., Kurita J., Strüssmann C. A., Yokota M., Watanabe S., ‘Temperature-dependent sex determination in Hd-rR medaka Oryzias latipes: gender sensitivity, thermal threshold, critical period, and DMRT1 expression profile’, Sexual Development 1, 2007, doi 10.1159/000100035, pubmed.ncbi.nlm.nih.gov: van 17 tot 34 °C, drempel boven 27 °C, 100 % bij 34 °C, venster gesloten op het stadium van de hartslag, XY ongevoelig, mannetjes vruchtbaar behalve bij 34 °C.
  • Sato T., Endo T., Yamahira K., Hamaguchi S., Sakaizumi M., ‘Induction of female-to-male sex reversal by high temperature treatment in medaka, Oryzias latipes’, Zoological Science 22, 2005, bioone.org: 32 °C van bevruchting tot uitkomen, 24 % en 50 % XX-mannetjes naargelang de stam, vruchtbaar.
  • Hayashi Y., Kobira H., Yamaguchi T., Shiraishi E., Yazawa T., Hirai T., Kamei Y., Kitano T., ‘High temperature causes masculinization of genetically female medaka by elevation of cortisol’, Molecular Reproduction and Development 77, 2010, pubmed: 32-34 °C, cortisol, remming door metyrapon.
  • Kitano T. et al., Universiteit van Kumamoto, onderzoek 2019-2022 naar oxidatieve stress en de vermannelijking van XX, frontiersin.org.
  • Matsuda M. et al., ‘DMY is a Y-specific DM-domain gene required for male development in the medaka fish’, Nature 417, 2002: het geslachtsgen.
  • GEX, ‘メダカの屋外飼育の月別ポイント’, gex-fp.co.jp: 250 graaddagen, grens van 33 °C; Hime-medaka, hime-medaka.com: eitjes dood onder 15 °C, uitkomen onzeker onder 20 °C.
  • medaka.fr: paaien, eieren en uitbroeden, jongen opkweken.