Jongen van tien tot vijftien dagen oud die normaal eten en zwemmen, dan naar de bodem zakken, een dag plat verplaatsen zonder weer op te kunnen stijgen en met een lege buik sterven: het is een klassiek geval bij het opkweken binnen, en het roept andere vragen op: welk volume per jong, welke waterverversingen, welke helpers, wanneer overplaatsen, welke overleving mag je verwachten. Japanse kwekers hebben dit alles in cijfers gegoten, en hun antwoorden verklaren ook het geval: tussen de vierde en de veertiende dag sterft een jong bijna nooit aan een ziekte, maar aan water dat je schoon waant, aan een te lage temperatuur of aan honger.
De woordenschat en het kritieke venster
De Japanners maken onderscheid tussen het harigo, het ‘naaldjong’ van 4 tot 5 mm dat net is uitgekomen, het chigyo, het jong van 7 mm tot 1 cm, en daarna de jonge vis van 2 cm. Het jong leeft drie tot vijf dagen van zijn dooierreserve, een zak die ‘een picknick is, geen zwemblaas’. Daarna moet het eten. De moeilijkste periode van het hele medaka-kweken loopt ‘van de vierde dag tot de tweede week’; na twee weken ‘verbetert de overleving duidelijk’. Jongen die tussen tien en vijftien dagen sterven, zitten dus precies in het venster waarin alles wordt beslist, en dat is goed nieuws: de oorzaken zijn daar bekend en weinig in aantal.
Watervolume per jong
De cijfers komen overeen, van de fabrikant GEX tot de kwekers:
| Stadium | Volume per jong | Wie het zegt |
|---|---|---|
| Uitkomen, 4-5 mm | 100 ml, dus 20 jongen op 2 L; een kweker verkiest 500 ml | GEX, Tetra; winkel Zakkaya Sun |
| Tot 1 cm | 200 ml, dus 10 op 2 L; 1 L vanaf 5 mm om snel te groeien | GEX, Tetra; Zakkaya Sun, Tokyo Aqua Garden |
| 1 tot 2 cm | 1 tot 2 L | Zakkaya Sun, Medakaya En |
| Volwassen dieren zonder filter | 2 tot 3 L | Medakaya En, Hime-medaka |
Het bakje telt even zwaar als de verhouding. Een professionele kweker schrijft dat ‘in een glas water de dodelijke dosis ammoniak in een oogwenk is bereikt’ en wil ‘vanaf het begin 10 tot 20 liter’; een gespecialiseerde winkel stelt het minimum op 5 L en het ideaal op 7 tot 10 L, en waarschuwt dat drijvende kooitjes en plastic doosjes stilstaan en vervuilen. Liever breed dan diep: het oppervlak levert zuurstof, en een jong van de eerste week ‘heeft de kracht niet om te duiken naar voer dat op de bodem is gevallen’. Een nuttige nuance voor de eerste vijftien dagen: Tokyo Aqua Garden raadt een klein bakje aan zolang het jong, een slechte zwemmer, zijn voedsel moet vinden zonder zich uit te putten, en daarna een grote bak zodra het zwemmen vaststaat.
Waterverversingen: in het naaldstadium bijna nooit
Dit is het punt waarop de gangbaarste praktijk bij ons, elke dag een beetje nieuw water, tegen alle Japanse bronnen indruist. Tetra: ‘je haalt geen water weg, je vult de verdamping aan’. GEX: ‘in het jongenstadium veroorzaken waterverversingen gemakkelijk ongelukken en stress’. Hime-medaka: ‘in de twee weken tot een maand na het uitkomen volstaat het bijvullen’, met een fysiologische reden: ‘de osmoregulatie van het jong is niet ontwikkeld, de minste schommeling is een zware stressfactor en de sterfte schiet omhoog’. Medakaya En kweekt zijn jongen in bakken van 60 L en ‘ververst vaak het hele naaldstadium geen water’.
Een Japanse kweker drijft de redenering door: ‘wat veiligheid geeft, is het aandeel water dat in één keer wordt ververst; veel kleine verversingen verkleinen de amplitude van elke schok niet’, herhaalt hij. En ‘de verdamping aanvullen verdunt niets, geen milligram van wat is opgelost’. De regels die daaruit volgen:
- Tot 7 mm: alleen de verdamping aanvullen, afval van de bodem met een pipet wegzuigen.
- Van 7 mm tot 1 cm: een vijfde tot een kwart, met bezonken water van dezelfde temperatuur, wanneer het water ruikt of ammoniak is gemeten.
- Vanaf 1 cm, en echt vanaf 1,5 cm: het regime van volwassen dieren, een derde tot de helft per week.
Slechts één Japanse winkel doet het anders, een derde tot de helft om de drie of vier dagen met een druppelaar, en erkent dat te veel verversingen schokken veroorzaken. Over het startwater is iedereen het eens: dat van de bak van de ouders, met een beetje van hun grind, om de bacteriën en de microfauna mee te nemen. Nooit vers water. De Japanse uitdrukking is ‘de ouders eruit halen’, niet ‘het water verversen’.
Water dat er schoon uitziet
Een nieuwe jongenbak zonder filter heeft geen cyclus. Nitriet en nitraat staan er op nul, niet omdat het water gezond is, maar omdat nog geen enkele bacterie de ammoniak omzet. Medaka no Yakata schrijft het voor elke nieuwe bak: ‘schijnbaar helder water kan opgehoopte ammoniak bevatten’, en een kweker voegt toe dat ‘ammoniak kleurloos is en zes-in-eentests het niet meten’. Een jong, dat ammoniak veel slechter verdraagt dan een volwassen dier, bezwijkt eraan ‘met onmiddellijke dood’. De meting die telt in een jongenbak is dus ammoniak, met een speciaal strookje of een reagenstest, niet nitriet.
Twee praktijken voeden de ammoniak zonder dat je het merkt: poeder in overmaat, dat valt en rot, en overdreven zorg. Hime-medaka, dat in tienduizenden kweekt, betwist zelfs dat honger de eerste doodsoorzaak is en beschuldigt ‘watervervuiling door overbescherming’: te veel poeder, te veel pantoffeldiertjes, te veel bacteriën uit een flesje, te veel geconcentreerd groen water. Kraanwater dat vierentwintig uur buiten heeft gestaan, of twee tot drie dagen binnen, is geschikt; mineraalwater uit een fles wordt door geen enkele Japanse bron aanbevolen, en een blog vindt het ongeschikt behalve als noodoplossing met zacht water. Het levert niets wat een jong nodig heeft, en het komt steriel binnen.
De temperatuur, oorzaak nummer één volgens de kwekers
Hime-medaka rangschikt de doodsoorzaken van jongen als volgt: eerst de temperatuur, dan het water, honger of ziekte als laatste. ‘De meeste sterfte onder jongen komt door de temperatuur, niet door honger.’ De cijfers: 25 tot 30 °C om te groeien, 26 tot 28 °C bij GEX, 26 °C bij Medakaya En; ‘onder 20 °C geen groei’; een verschil van meer dan 10 °C op een dag doodt, hooguit 5 °C is ideaal. Bij 20 °C vermenigvuldigt de microfauna die het jong voedt zich ‘meerdere malen langzamer’ dan bij 25 °C. Een bak in een kamer van 19 °C in oktober betekent een jong dat niet groeit en uiteindelijk geen kracht meer heeft. Binnen vraagt om een aquariumverwarming op ongeveer 26 °C ingesteld, en om licht: tien uur per dag voor de groei, twaalf tot veertien als je wilt dat de ouders paaien.
Neem voor het poeder een voer dat voor deze bek is gemaakt: Hikari Medaka Baby, hooguit 0,2 mm, tot 1 cm, daarna Hikari Medaka Next of Mini Fish van Aquatic Science, in 0,3 mm. Een minuscuul snufje, dat je weghaalt als het niet wordt opgegeten.



De helpers
- Blaashoornslakken en poelslakken. Deze slakken ‘vallen nooit een levende medaka aan’ en eten resten en uitwerpselen, wat nuttig is in een jongenbak. Twee kanttekeningen: in aantal vervuilen hun uitwerpselen op hun beurt; en ze laten kadavers in één nacht verdwijnen, waardoor je de sterfte onderschat. Een Japanse winkel zet bewust een paar schijfhoornslakken in zijn jongenbakken tegen de resten, en beperkt ze.
- Garnalen. Neocaridina zijn verenigbaar, maar eten een verzwakt jong dat op de bodem ligt; de grote Caridina japonica eten eitjes en jongen. Geen garnalen in de uitkomstbak.
- Groen water. Het permanente voedsel van jongen buiten, en de beste manier om ze niet te laten verhongeren; binnen vraagt het licht, en het verbruikt ’s nachts zuurstof als het dik is. Zie groen water.
- Planten. Wat mos of een drijfplant draagt microfauna en geeft schaduw; geen enkele bron schrijft ze in het naaldstadium meer toe.
Het overplaatsen
- Naar een grotere bak: bij 5 mm 1 L per jong; bij 7 mm tot 1 cm 2 L per jong, bijvoorbeeld dertig jongen in 60 L. Tokyo Aqua Garden en een kweker wachten liever twee weken, tot het zwemmen zeker is.
- Naar de bak van de volwassen dieren: nooit vóór 1 cm, ‘met een goed gevormde kop, als een omgekeerde driehoek’ zegt GEX; 1 tot 1,5 cm bij Tetra; 1,5 cm om buiten bereik van de bek van de ouders te zijn. Na twee maanden eten de jongen zelf de eitjes.
- Hoe: altijd met hun eigen water, met een scheplepel of pipet, nooit met een netje; temperatuur vooraf gelijkgetrokken; de nieuwe bak geënt met water en grind van de oude. Een nieuwe bak ‘ingedraaid met substraat’ bestaat niet voor jongen: het is de bak van de ouders die is ingedraaid, en het is zijn water dat je meeneemt.
- Sorteren op grootte in twee of drie klassen zodra de verschillen meer dan het dubbele bedragen: de grote eten de kleine.
De overlevingskans
De Japanse WEB図鑑 vindt een verlies van 20 tot 30 % in de eerste weken normaal. Hime-medaka stelt in professionele kweek dat ‘90 % en meer geen moeilijk cijfer is’ met een stabiele temperatuur, onvervuild water, een gematigde dichtheid en microfauna. Omgekeerd vertelt een Japanse beginner over dertig uitkomsten binnen in een onverwarmde ruimte in het voorjaar en twee overlevenden: hij concludeert dat ‘voorjaarseitjes niet zwak zijn, het is het koude water dat het kweken moeilijk maakt’. Wat de overleving doet dalen, op volgorde: temperatuurschommelingen, water dat door overdreven zorg is vervuild, dichtheid, honger, en de schokken bij waterverversingen en overplaatsingen.
Het geval: jongen van twee weken die zinken
Laten we de elementen op een rij zetten: vers mineraalwater, 10 tot 15 % per dag ververst, geen filter, nitriet en nitraat op nul, jongen die eten, dan naar de bodem zakken, een dag plat blijven liggen en met een lege buik sterven, eerder de grootste, blaashoornslakken in de bak. Wat de Japanse bronnen zeggen over een jong dat zinkt en niet meer opstijgt: ‘uitputting door gebrek aan voedsel, of achteruitgang van het water en ammoniakvergiftiging, of lage temperatuur, of misvorming’. En een leesregel: ‘als een paar procent zinkt, is het individueel, een misvorming; als de zinkende jongen van dag tot dag talrijker worden, is het het water’. Een jong dat ‘probeert op te stijgen en weer zakt’ is aan het einde van zijn krachten.
Het beschreven beeld vinkt drie vakjes tegelijk af. Elke dag vers water, steriel, zonder bacteriën, waarin de ammoniak van vijftien jongen die met poeder worden gevoed zich ophoopt zonder dat iets haar omzet, en die de nitrietproeven niet zien. Dagelijkse verversingen die op die leeftijd evenzoveel kleine osmotische en thermische schokken zijn. En waarschijnlijk een herfstkamer van minder dan 25 °C, waar het jong slecht verteert en de microfauna niet meekomt: het eet, maar niet genoeg voor zijn grootte, en sterft met een lege buik. Dat de grootsten het eerst gaan, verklaart geen enkele bron, en wij zullen het niet in hun plaats verklaren. Te jonge ouders worden door niemand beschuldigd; eitjes van het eind van het seizoen zijn alleen buiten een probleem, door de kou, ‘in een verwarmde ruimte binnen maakt het geboorteseizoen niets uit’.
Wat je moet doen: de ammoniak meten; verwarmen tot 26 °C en tien uur verlichten; de dagelijkse verversingen stoppen, alleen bijvullen en de bodem met een pipet afzuigen; de bak opnieuw opzetten met water en wat grind uit de bak van de ouders in plaats van met flessenwater; vier keer per dag voeren in minuscule hoeveelheden, bij voorkeur met infusoriën of groen water naast het poeder; een paar slakken houden, geen populatie. En elke avond de overlevenden tellen, want de blaashoornslakken zullen de rest vóór de ochtend hebben laten verdwijnen.
De cijfers om te onthouden
| Volume | 100 tot 500 ml per jong bij het uitkomen, 1 L bij 5 mm, 2 L bij 1 cm; bak van 10 L of meer, breed en ondiep |
|---|---|
| Water | alleen bijvullen tot 7 mm; een vijfde tot een kwart tot 1 cm; regime van volwassen dieren bij 1,5 cm; water van de ouders om te beginnen |
| Te meten | ammoniak, niet nitriet |
| Temperatuur | 25 tot 28 °C, dagelijks verschil onder 5 °C; geen groei onder 20 °C |
| Licht | 10 uur per dag |
| Voeren | vanaf de 3e dag, 3 tot 5 keer per dag, in minuscule snufjes |
| Overplaatsen | grote bak na 2 weken of bij 1 cm; volwassen dieren bij 1,5 cm; altijd met het water, met een pipet |
| Overleving | 70 tot 80 % normaal, 90 % haalbaar; kritiek venster van de 4e tot de 14e dag |
Een kweker die we in oktober 2026 hebben geadviseerd, heeft het bewezen: jongen van tien tot vijftien dagen die elke dag naar de bodem zakten en stierven, in 1,5 liter flessenwater dat dagelijks werd ververst, zonder verwarming. Hij ging over op 5 of 6 liter nuttig volume, voegde een zachte beluchter en wat lavasteen uit de bak buiten toe, en vooral een verwarming op ongeveer 26 °C. De verliezen stopten binnen enkele dagen; een week later hadden 30 van de 42 uitgekomen jongen het naaldstadium doorstaan, en de druppeltest toonde nog maar een spoortje ammoniak. De overstap naar 26 °C was volgens hem de beslissende stap.
De keuze van het startwater, ontchloord kraanwater, regenwater, flessenwater of water uit de bak van de ouders, staat met cijfers in welk water voor de jongen.
Veelgestelde vragen
Heb je een filter of beluchter nodig in de jongenbak?
Geen filter en geen stroming in het naaldstadium. Binnen raadt een Japanse winkel een heel lichte beluchting aan, zonder golfslag, om te voorkomen dat het water bederft; de anderen doen het zonder.
Nitriet staat op nul, dus mijn water is goed?
Nee. In een nieuwe bak zonder cyclus blijft nitriet op nul omdat de ammoniak niet wordt omgezet. Test de ammoniak.
Moet ik de blaashoornslakken verwijderen?
Niet per se: een paar ruimen de resten op. Haal ze weg als ze wemelen, en weet dat ze dode jongen opeten, waardoor de verliezen verborgen blijven.
Geven ouders van vier maanden zwakke jongen?
Geen enkele Japanse bron zegt dat. Wat de kracht van de jongen verandert, is volgens GEX de verlichting van de ouders: ouders die in de schaduw zijn gehouden leggen doorzichtige, arme eitjes, en hun jongen groeien slechter.
Bronnen
- Tokyo Aqua Garden, ‘メダカの成長を解説’ (de groei van de medaka), 2022, bijgewerkt in 2026, t-aquagarden.com; ‘メダカ稚魚の生存率を上げる方法’ (de overleving van jongen verbeteren), 2021, t-aquagarden.com; ‘秋に生まれたメダカを育てる方法’ (jongen opkweken die in de herfst zijn geboren), 2023, bijgewerkt in 2026, t-aquagarden.com: geen filter, weinig waterverversingen, 1 L per jong, klein bakje de eerste twee weken, het seizoen maakt binnen niets uit.
- GEX, ‘メダカが孵化したらすべきたった3つのこと’ (drie dingen na het uitkomen), gex-fp.co.jp: 20 jongen op 2 L, daarna 10, 26 tot 28 °C, water en grind van de ouders, terug naar de volwassen dieren bij 1 cm, eitjes van ouders in de schaduw.
- Hime-medaka, ‘針子が死ぬ原因は?’ (waarom jongen sterven), ‘針子・稚魚の水換え方法’ (de waterverversingen), ‘稚魚・針子の育て方’, ‘水温が大事’, ‘何匹まで?’, hime-medaka.com: eerst de temperatuur, overbescherming, ammoniak, osmoregulatie, 10 tot 20 L, 25 tot 30 °C, 90 % overleving haalbaar.
- Medakaya En, ‘針子の育て方’, 2026, ‘針子・稚魚の水換え’, ‘死なせない8つのポイント’, medakayaen-ec.com: minimaal 5 tot 10 L, drie regels, hooguit een kwart, 26 °C, 12 uur licht.
- めだかラボ, ‘針子・稚魚の水換え’ (waterverversingen bij jongen), 2026, medaka-lab.com: het aandeel in plaats van de frequentie, bijvullen verdunt niet, ammoniak is kleurloos.
- Zakkaya Sun, ‘針子が底にいる原因’, ‘歩留まりを上げる方法’, ‘引っ越し時期’, zakkaya-sun.shop: oorzaken van het jong op de bodem, 500 ml en daarna 1 tot 2 L, schijfhoornslakken, overplaatsen met een scheplepel.
- メダカの飼い方.com, ‘針子が沈む’ (zinkende jongen), 2021, bijgewerkt in 2026, medaka.papa77.com: de dooierzak is geen zwemblaas, regel van de paar procent.
- Medaka no Yakata, kweekgids, medakanoyakata.jp: bezonken water, ammoniak in een nieuwe bak, 10 uur licht. Tetra Japan, spectrumbrands.jp: dichtheden, bijvullen zonder weg te halen. メダ活のススメ, medakalog.shop: venster van de 4e tot de 14e dag, kadavers opgegeten door slakken en garnalen. めだかやベース, medakayabase.com: blaashoornslakken en poelslakken. Sakanato, sakanato.jp: twee overlevenden op dertig in een koude ruimte binnen.