Een medaka die het zwaar heeft, zie je al voordat hij echt ziek is. Hij reageert langzamer op voer, zwemt minder en houdt zich op een plek in de bak waar hij normaal niet komt. Die veranderingen opmerken bij de ochtendvoering, daarna het water controleren, de vis apart zetten en hem observeren: dat is de enige methode die tijd laat om in te grijpen.
Waarom het voeren het beste moment is om te kijken

De medaka (Oryzias latipes) is een kleine vis van 3 tot 4 cm die in groep leeft en aan het oppervlak eet. Een gezond exemplaar komt omhoog zodra de hand de bak nadert. Hij neemt het voer snel op, vecht met de anderen om een plekje en zwemt recht weer naar beneden. Dit tafereel herhaalt zich elke dag. Juist omdat het zich herhaalt, valt het oog meteen op degene die het anders doet dan de rest.
De Japanse bron Tokyo Aqua Garden vat het samen in één regel: een lang leven hangt af van vroege opsporing en snel ingrijpen. Bij ons in Lesneven dient het voeren ook als inspectieronde. We tellen, kijken wie omhoog komt en wie beneden blijft, en bekijken het lichaam van boven. Dertig seconden per bak volstaan, elke dag.
De onderliggende oorzaken zijn bijna altijd dezelfde: verslechterd water, een temperatuur die te snel is verschoven, zuurstofgebrek, te veel voer of te veel vissen. Een zieke medaka is eerst en vooral een medaka waarvan de omgeving is veranderd. De gids over de waterparameters beschrijft wat je moet meten.
De tekenen die je moet kennen, een voor een
Het zwemmen en de positie in de bak
Een fitte medaka verblijft in de bovenste helft van het water en beweegt in groep. Waarschuwingssignalen zijn slap zwemmen, een vis die alleen in een hoek blijft, die buiten de winter bewegingloos op de bodem staat, of die zich met de kop omhoog tegen het oppervlak aanlegt. Zigzaggend, tollend of op de flank zwemmen is een ernstiger teken. Een vis die zich tegen het decor of de wanden wrijft, wijst vaak op een parasiet of een geïrriteerde kieuw.
De eetlust
Dit is de eerste indicator, en de betrouwbaarste. Een medaka die zich niet meer op het voer stort, het opneemt en weer uitspuugt, of onverschillig blijft terwijl de anderen eten, heeft een probleem. Tokyo Aqua Garden noemt oorzaken van verlies van eetlust die geen ziekte zijn: een pH die onder 6,0 is gezakt, water boven 35 °C, water onder 10 °C, of een vis die al verzadigd is door een te rijke maaltijd. Weigert hij voer dat hij gewoonlijk in een tot twee minuten opneemt, dan zit de oorzaak elders.
De ademhaling
De medaka ademt met kieuwen en komt in normale omstandigheden niet naar lucht happen. Een vis die aan het oppervlak blijft en zijn bek opent en sluit, heeft zuurstofgebrek. In de zomer is dat het klassieke teken van te warm water, want warm water lost minder zuurstof op. Een snelle ademhaling, met snel klappende kieuwdeksels, zonder enige inspanning, wijst eerder op een aantasting van de kieuwen of een vergiftiging door ammoniak of nitriet.
De lichaamskleur
Een gestresste medaka wordt bleek. De rode kleuren van de Youkihi (楊貴妃) worden oranjeachtig, de zwarte worden grijs. Dit kleurverlies is omkeerbaar als de oorzaak verdwijnt. Het wordt zorgwekkend wanneer het gepaard gaat met verlies van glans van de schubben en hangende vinnen. Omgekeerd zijn rode vlekken op het lichaam, bloedingen aan de basis van de vinnen of een wit wattig laagje geen tekenen van stress meer maar ziekten, beschreven in het artikel over ziekten bij medaka’s.
De vinnen
Ze moeten open, gespannen en aan de randen doorzichtig zijn. Een staartvin die als een kwast is dichtgeklapt, randen die wit worden en dan rafelen, een roodheid aan de basis: dat zijn de eerste stadia van vinrot. Een wit stipje van ongeveer een millimeter, alleen of in een zaaisel, is een teken van witte stip. Beide ziekten zijn goed te behandelen als je ze vroeg ziet.
De kieuwen en hun kleur
Bij een vis van 3 cm raad je de kleur van de kieuwen door de doorzichtigheid onder het kieuwdeksel. Bij variëteiten met doorzichtige schubben, de rode wangen van de Panda of de Kōhaku (紅白), zie je ze rechtstreeks. Tokyo Aqua Garden geeft een eenvoudig schema. Helderrood: gezonde vis. Lichtroze of witachtig: zieke kieuwen, vaak aangetast door monogene wormen (Dactylogyrus, Gyrodactylus), met versnelde ademhaling. Donkerrood en gezwollen: ontsteking, door zuurstofgebrek of een overmaat aan ammoniak. Chocoladebruin: nitrietvergiftiging, het hemoglobine vervoert geen zuurstof meer. Donker geworden na een ontsteking: herstelfase. Bij een medaka blijft het praktische kenmerk het ritme van de kieuwdeksels en de houding van de vis.
De buik
Van boven gezien lijkt de buik van een gezonde medaka iets breder dan de kop. Een buik die smaller is dan de kop wijst op een vis die vermagert: ondervoeding, concurrentie in de bak, ouderdom, of, als hij toch eet en wegkwijnt, de vermageringsziekte. Een sterk opgezwollen buik, met schubben die als een dennenappel overeind komen, is buikwaterzucht. Bij een vrouwtje alleen of zonder ondergrond om op te paaien kan een permanent opgezwollen buik eiretentie zijn.
Wat normaal is en je niet ongerust hoeft te maken

Sommige gedragingen lijken op tekenen van ziekte en zijn dat niet.
- In de winter, onder 10 °C, staat de medaka bewegingloos op de bodem, eet niet en laat zich meedrijven. Dat is de overwintering. Je stoort hem niet, je ‘behandelt’ hem niet. Zie de overwinteringsgids.
- In het paaiseizoen draagt een vrouwtje enkele uren, soms langer, een tros eitjes onder de buik. Die opgezwollen buik is normaal. Een mannetje dat haar onophoudelijk achtervolgt, ook.
- Na een waterverversing of vervoer wordt een vis bleek en verstopt hij zich een dag of twee. Als het water goed is, krijgt hij zijn kleuren terug.
- Een vis van meer dan twee jaar vermagert, krijgt een kromme rug en reageert langzamer. Dat is geen ziekte, zie het artikel over doodsoorzaken en veroudering.
De aanpak in drie stappen: water, isolatie, observatie
1. Eerst het water
Voordat je een ziekte zoekt, controleer je de omgeving. Watertemperatuur, met een thermometer in de bak en niet in de lucht. pH. Ammoniak en nitriet als de bak jonger is dan twee maanden of als er in één keer veel vissen zijn toegevoegd. Geur van het water. Niet opgegeten voer dat op de bodem rot. Dode bladeren die verteren, vooral in grote hoeveelheid: zie dode bladeren in een medakabak. In de meeste gevallen is het waargenomen teken daar mee te verklaren. Een waterverversing van een derde tot de helft, op dezelfde temperatuur, met water dat heeft gestaan of is behandeld, is de eerste maatregel en vaak de enige. De gids voor waterverversing laat zien hoe je dat zonder schok doet.
2. De vis apart zetten
Als maar één vis is aangetast of als het teken duidelijk is (wit laagje, aangevreten vinnen, witte stip, opgezwollen buik), zet je hem in een quarantainebak: een schone emmer van 5 L, water uit de oorspronkelijke bak, zachte beluchting. Hij besmet de anderen niet meer, wordt bij het eten niet meer geduwd, en je kunt hem met zout behandelen zonder de hoofdbak aan te raken, waar zout planten en garnalen zou doden. Het zoutbad van 5 g per liter is de eerste behandeling die je zonder recept kunt doen.
3. Meerdere dagen observeren
Je bekijkt de geïsoleerde vis twee keer per dag. Hij eet of niet, de laesies nemen toe of af. Een medaka die na twee of drie dagen rust en zout weer voer neemt, is op de goede weg. Een vis waarvan de laesies zich ondanks schoon water uitbreiden, hoort bij een dierenarts, want antibiotica en middelen tegen parasieten voor dieren zijn in de Europese Unie aan voorschrift gebonden. Het artikel een medaka verzorgen zonder medicijnen beschrijft wat mogelijk is vóór die stap.
Een laatste punt: één zieke vis in een bak van dertig is geen ramp. Vijf vissen die dezelfde dag hetzelfde teken vertonen, dan heeft de bak een probleem.
De cijfers om te onthouden
| Normale maaltijd | alles opgegeten in 2 tot 3 minuten, 1 tot 2 keer per dag |
|---|---|
| Eetlust die wegvalt | pH onder 6,0; water boven 35 °C; water onder 10 °C (TAG) |
| Verminderde activiteit | onder 15 °C; rust onder 10 °C (TAG) |
| Hittestress | boven 30 °C; gevaar bij 34 °C |
| Buik van boven gezien | iets breder dan de kop = normaal; smaller = vermageren |
| Wit stipje van ichthyo | ongeveer 1 mm (TAG) |
| Quarantaine | minimaal 5 L; 1 tot 2 weken voor een nieuwe vis (TAG) |
Veelgestelde vragen
Mijn medaka blijft bewegingloos op de bodem, is hij ziek?
Als het water onder 10 °C is, niet: hij overwintert. Als het water 20 °C is en de anderen zwemmen, ja, of hij zit in elk geval in moeilijkheden. Je controleert het water en zet hem apart.
Mijn medaka ademt aan het oppervlak, wat moet ik meteen doen?
Beluchting toevoegen of het water licht in beweging brengen, de bak beschaduwen als het warm is, een gedeeltelijke waterverversing op dezelfde temperatuur doen. Als de bak nieuw is, ammoniak en nitriet testen.
Is een bleke medaka per se ziek?
Nee. Bleekheid is een reactie op stress: vervoer, waterverversing, lichte bodem, een rondsluipend roofdier. Ze verdwijnt in een of twee dagen als de oorzaak verdwijnt. Ze baart zorgen als ze aanhoudt en de vis niet meer eet.
Bronnen
- Tokyo Aqua Garden, ‘メダカの体調が悪いサインとは!長生きのコツは事前察知と早期対処です!’, https://t-aquagarden.com/column/medaka_badsign
- Tokyo Aqua Garden, ‘メダカが餌を食べない!屋外・屋内飼育での理由と治療・解決策を解説’, https://t-aquagarden.com/column/medaka_not_eat
- Tokyo Aqua Garden, ‘エラの色で魚の健康が分かる!状態ごとの色と対処法を紹介します’, https://t-aquagarden.com/column/fish_gill_condition
- Feitenbasis van medaka.fr: drempels voor temperatuur en activiteit (Kamihata, TAG, WEB図鑑).
- Verordening (EU) 2019/6 betreffende diergeneesmiddelen.