Medaka en kikkers: samenleven in een bak of kleine vijver

Een buiten geplaatste medakabak, beplant en zonder filter, lijkt sprekend op een poel. De kikkers, padden en salamanders uit de tuin laten zich niet misleiden: vanaf het eerste voorjaar vestigt er zich een of legt er eitjes. Moet je je zorgen maken over de vissen, over hen, en wat mag je doen? Dit zeggen de Japanse kwekers, die hetzelfde in hun bakken meemaken, dit laten de studies over soorten uit Frankrijk zien, en dit zegt het beschermingsbesluit van 2021 in Frankrijk, dat strenger is dan je denkt.

Wie eet wie, echt

Laten we beginnen met het beeld van de kikker die een bak leegeet te ontmantelen. Van de soorten die in een Bretonse tuin kunnen opduiken heeft er maar één gedocumenteerde predatie op kleine vissen: de groene kikker, die de hele zomer aan de waterkant zit. De natuurfiches beschrijven hem als zeer gulzig, een eter van insecten, wormen, kikkervisjes, ook van zijn eigen soort, ‘en soms ook kleine vissen’. Soms: een grote vrouwtjeskikker aan de rand van een smalle bak kan een medaka pakken die aan het oppervlak komt happen, maar geen enkele studie kwantificeert het, en Japanse kwekers die hun equivalent observeren, de Tonosama-kikker, melden vooral bakken waarin een grote kikker de hele zomer heeft gezeten zonder dat de populatie daalde. Bij ons in Lesneven hebben we nog nooit een aanval van een kikker op een medaka waargenomen.

De andere volwassen dieren eten geen medaka. De bruine kikker jaagt op het land op kevers, vliegen en weekdieren, en gaat maar enkele weken in de winter het water in, wanneer de medaka op de bodem slapen. De boomkikker jaagt op insecten in de struiken. De stekelpad eet snuitkevers en mieren, en eet tijdens zijn voortplanting bijna niets. De vroedmeesterpad eet slakken en wormen. De Japanners komen met hun boomkikker, verreweg de meest voorkomende bezoeker van de bakken, tot dezelfde vaststelling: hij komt zich baden en muggen vangen, en heeft het niet op vissen gemunt.

Salamanders zijn een ander geval. Een vinpootsalamander of alpenwatersalamander eet eitjes en larven van amfibieën, en studies naar maaginhoud tonen jachtgedrag op onbeweeglijke prooien. Dat ze eitjes of jongen van medaka nemen is aannemelijk en niet gedocumenteerd, maar het is het ernstigste risico voor een worp in een bak buiten. De Japanse vuurbuiksalamander heeft die reputatie in de bakken daar.

En andersom? De medaka eet zijn eigen eitjes en jongen, dat weet elke kweker. Over kikkereitjes en kikkervisjes bestaat geen enkele studie, maar een Zwitsers experiment met een vis van dezelfde grootte, het vetje (Leucaspius delineatus), 4 tot 6 cm, op grond van zijn dieet als onschadelijk beschouwd, leverde in het laboratorium 100 % opgegeten eitjes en kleine kikkervisjes van de bruine kikker op. Je moet ervan uitgaan dat een bak medaka de legsels van bruine kikkers, groene kikkers en boomkikkers opeet, althans vers uitgekomen. Niet die van de pad: zijn kikkervisjes zijn giftig en vissen laten ze met rust. Dat is trouwens de algemene regel bij poelen: amfibieën zijn minder talrijk waar vissen zitten, en vinpootsalamanders verlaten het water en leggen minder eitjes als je er goudvissen in zet.

Kikkervisjes, een waterprobleem meer dan een gebitsprobleem

Japanse kweeksites herhalen dat kikkervisjes eitjes en zwakke jongen opeten. Geen enkele studie toont dat aan, en de maaginhoud van kikkervisjes van de bruine kikker en de pad in Europa bestaat uit sediment, plantenresten en diatomeeën. De enige gepubliceerde directe waarneming toont kikkervisjes die op een kikkerlegsel zitten, niet op viseitjes. Onthoud dus dat kikkervisjes een dood eitje of een stervend jong kunnen opruimen, en dat zij het niet zijn die een gezond legsel leegeten.

Het echte effect van kikkervisjes ligt elders, en Japanse kwekers zijn het unaniem eens: ze eten dezelfde algen en hetzelfde groene water als de jongen, ze vervuilen een klein volume snel, en één paddensnoer geeft honderden kikkervisjes in 100 liter. Ammoniak die stijgt, zuurstof die op warme nachten daalt, en een dood kikkervisje op de bodem dat de bak laat omslaan. Een dode volwassen kikker op de bodem doet het nog erger. In een jongenbak is dat reden genoeg om amfibieën buiten te houden.

Wat de wet zegt (in Frankrijk)

Wat volgt beschrijft de Franse regelgeving, zoals die voor onze Franse lezers en voor onze eigen bakken geldt. Over de regels in je eigen land kunnen wij niets zeggen: informeer daar zelf naar. In Frankrijk zijn alle amfibieën beschermd door het besluit van 8 januari 2021, en de bescherming houdt niet op bij het volwassen dier: de tekst definieert het ‘exemplaar’ als elk ei of elk individu, levend of dood. Kikkervisjes en legsels zijn dus beschermd als volwassen dieren. Het besluit deelt de soorten in drie niveaus in.

  • Volledige bescherming (artikel 2): verbod om eitjes te vernietigen of weg te halen, te vangen, te vervoeren, te houden en voortplantingsplaatsen aan te tasten. In Bretagne: vroedmeesterpad, boomkikker, springkikker, poelkikker, marmersalamander, kamsalamander, rugstreeppad, Pelodytes punctatus.
  • Individuen en eitjes beschermd (artikel 3), zonder bescherming van de habitats: stekelpad, meerkikker, vinpootsalamander, alpenwatersalamander, kleine watersalamander, vuursalamander.
  • Gedeeltelijke bescherming (artikel 4): alleen verminking en commercieel gebruik zijn verboden. Dit zijn de middelste groene kikker en de bruine kikker.

Het gevolg voor een tuinbak is duidelijk. Een legsel van een pad, een boomkikker, een springkikker of een salamander in je bak mag in Frankrijk niet worden vernietigd, niet worden weggehaald en niet naar de poel ernaast worden verplaatst: eitjes weghalen en ze vervoeren zijn twee afzonderlijke verboden, en een prefectuurlijke ontheffing wordt zelden aan een particulier verleend. Het legsel zijn cyclus laten afmaken is de enige veilige optie. Voor de bruine kikker en de gewone groene kikker verbiedt het besluit niet om een legsel weg te halen, maar niets verplicht je ertoe. Daarentegen is het voorkomen van het leggen voordat het plaatsvindt, door de bak af te dekken, geen vernietiging: dat is de wettelijke hefboom, en het draait om de kalender.

Dat hebben we elders op deze site geschreven, en we corrigeren het: ‘de kikkers naar een poel zonder vissen verplaatsen’ is geen advies dat je in Frankrijk voor de meeste soorten kunt geven. Het is wel de gangbare praktijk van Japanse kwekers, die de kikker in het rijstveld ernaast loslaten; hun recht is niet het onze.

De kalender werkt in je voordeel

In Bretagne loopt de voortplanting van amfibieën van december tot juni, die van de medaka van mei tot september, vanaf 18 °C. De twee overlappen elkaar pas in het begin van de zomer.

Soort Eieren leggen in Bretagne Het water uit Overlap met de medaka
Bruine kikker eind december tot maart eind mei geen: de medaka zijn in verdoving, ze paaien niet
Stekelpad eind februari tot half mei, piek in maart juni gering; giftige kikkervisjes, door vissen met rust gelaten
Springkikker februari, soms januari mei-juni geen
Vinpoot- en alpenwatersalamander maart tot juni zomer, soms overwintering van de larven ja in mei-juni, op de eerste medaka-legsels
Boomkikker april-mei juli-augustus ja
Groene kikkers mei tot begin juli augustus-september, soms na de winter het hele seizoen
Vroedmeesterpad maart tot augustus, eitjes gedragen door het mannetje overwinterende kikkervisjes, tot 9 cm het hele seizoen, zeer grote kikkervisjes

Praktisch gelezen: een medakabak die de hele winter openstaat, ontvangt de legsels van bruine kikker en pad zonder dat de vissen eronder lijden, maar wordt tot juni een kraamkamer van kikkervisjes, op het moment waarop je er eitjes wilt oogsten. Een bak die vóór Kerstmis is afgedekt, ontvangt niets. Een jongenbak die in mei wordt ingericht en vanaf het vullen is afgedekt, ontvangt geen salamander en geen boomkikker.

Twee wateren in plaats van één

Medaka Cover Net, afdeknet voor de Medaka Bowl 420
Het Medaka Cover Net, een afdeknet op maat van de Medaka Bowl 420: aangebracht vóór het paaiseizoen houdt het kikkers en salamanders buiten zonder iemand aan te raken.

De oplossing waar iedereen mee wil leven, is ook die van het handvest ‘Refuge grenouilles’ van Eau et Rivières de Bretagne: een waterpunt voor de amfibieën, zonder enige vis, en afgedekte bakken voor de medaka. Een medakabak is een slechte paaiplaats voor een kikker, want de vissen eten zijn eitjes; een kikkerpoel is een slechte kweekbak, want je oogst er geen jongen. De twee naast elkaar vullen elkaar aan: de poel trekt de kikkers aan die anders naar de bak zouden komen.

  • Het net. Voor de Medaka Bowl 420 verkopen wij het Medaka Cover Net, een afdeknet met fijne mazen op maat van de bak: het ligt op de rand, boven het waterpeil, is met één beweging weg om te voeren, en houdt kikkers, salamanders, katten en vogels evengoed tegen als dode bladeren, terwijl het licht en lucht doorlaat. Voor een andere bak volstaat hetzelfde net als tegen libellen: mazen van 1 cm, 5 tot 15 cm boven het water gespannen zonder het oppervlak te raken, aan de randen verzwaard. Aangebracht vóór het paaiseizoen regelt het de wettelijke kwestie voordat die zich voordoet.
  • Het waterpeil. Een bak die tot de rand is gevuld, stelt de medaka bloot aan kikkers die op de rand zitten; een peil 10 cm onder de rand, met gladde wanden, houdt ze buiten bereik en beperkt de sprongen van de vissen, die de aanval uitlokken.
  • De jongenbak, altijd afgedekt, apart geplaatst. Daar richten de salamanders en de last van de kikkervisjes de meeste schade aan.
  • De poel, hoe klein ook, op een deel 1 m diep voor de overwintering, oevers met een zacht aflopende helling, oeverplanten, en geen enkele vis, zelfs niet ‘voor de muggen’: kikkervisjes en libellenlarven doen dat werk. De planten van de kleine vijver passen er ook bij.

Als er al een kikker zit

Een volwassen boomkikker, pad of bruine kikker die naar de bak komt, doet de vissen niets: je laat hem. Een groene kikker die er vast zit, pakt misschien af en toe een medaka; je vangt hem niet, je dekt de bak af en verlaagt het peil, en hij gaat ergens anders zitten. Een al gelegd legsel laat je uitkomen, behalve dat van de twee soorten van artikel 4; je spreidt de voerbeurten van de vissen, ververs je wekelijks een beetje water tijdens de kikkervisjesperiode, en haalt dode kikkervisjes weg. De kikkervisjes die aan het eind van de zomer overblijven, vroedmeesterpadden en late groene kikkers, overwinteren in het water: houd daar rekening mee voordat je in de herfst een bak leegmaakt.

Twee handelingen die je nooit moet doen, om een reden die niet alleen juridisch is. Een legsel, een kikkervisje, een kikker, water of planten van het ene waterpunt naar het andere verplaatsen vervoert ziekten van amfibieën: chytridiomycose, die in Frankrijk en Spanje massale sterfte heeft veroorzaakt, de salamanderschimmel, en ranavirussen, die via het water van vissen op amfibieën overgaan. En een zelf gekweekt dier, medaka inbegrepen, in de natuur loslaten is om dezelfde redenen verboden: zie een medaka in de natuur loslaten. Netjes en bakken die van het ene water naar het andere gaan, ontsmet je of laat je tussen twee gebruiken volledig drogen.

De cijfers om te onthouden

  • Slechts één kikker in Frankrijk eet soms kleine vissen: de groene kikker. De andere niet.
  • Een vis van 4 tot 6 cm heeft in het laboratorium 100 % van de eitjes en kleine kikkervisjes van de bruine kikker opgegeten: een medakabak is geen toevluchtsoord voor kikkers.
  • Legsels van amfibieën in Bretagne: december tot juni. Legsels van medaka: mei tot september.
  • Mazen van 1 cm, net op 5-15 cm boven het water, aangebracht vóór Kerstmis.
  • Voor de soorten van artikel 2 en 3 van het Franse besluit is het verboden een legsel weg te halen of te vervoeren; het leggen voorkomen door af te dekken is dat niet.

Veelgestelde vragen

Er heeft zich een kikker in mijn bak gevestigd. Gaat hij mijn medaka opeten?

Als het een groene kikker is, misschien af en toe één; is het een boomkikker, een pad of een bruine kikker, dan niet. Dek de bak af en verlaag het peil, hij zoekt een andere plek.

Er zijn kikkervisjes verschenen bij mijn jongen. Wat nu?

Laat ze, voor de meeste soorten is dat in Frankrijk de wet, en ze eten geen levende jongen. Voer minder, verver 10 % water per week, haal dode kikkervisjes weg, en dek de jongenbak volgend jaar af vanaf het vullen.

Mag ik een paar medaka in mijn poel zetten ‘voor de muggen’?

Nee. Je verliest er de legsels van kikkers en salamanders, en de medaka doen het minder goed dan de libellenlarven en de salamanders die er al leven. Zie medaka en muggen.

Mag ik een legsel uit mijn bak halen om apart op te kweken?

Voor alle soorten behalve de bruine kikker en de gewone groene kikker is dat in Frankrijk het houden van beschermde exemplaren, verboden zonder ontheffing. Laat het waar het is.

Bronnen

  • Arrêté du 8 janvier 2021 fixant la liste des amphibiens et des reptiles représentés sur le territoire métropolitain protégés sur l’ensemble du territoire national et les modalités de leur protection (Frans besluit), JORF van 11 februari 2021, legifrance.gouv.fr: definitie van het exemplaar (artikel 1), verboden per artikel, soortenlijsten.
  • Paysant C., Morel P., ‘Les amphibiens et reptiles menacés en Bretagne’, Penn ar Bed nr. 227, 2017, bretagne-environnement.fr: Bretonse soorten, kamsalamander verdwenen uit Finistère.
  • Ulliac, Boillot, ‘Diagnostic amphibiens et reptiles du Kreiz-Breizh’, 2023, kreiz-breizh.fr: fenologie, ‘geen vissen in poelen zetten’.
  • Eau et Rivières de Bretagne, handvest ‘Refuge grenouilles’, bassinversant.org: geen enkele soort verplaatsen, geen vissen inbrengen.
  • Doris, FFESSM, fiche Pelophylax kl. esculentus, doris.ffessm.fr: dieet van de groene kikker, ‘soms ook kleine vissen’.
  • Leu T., Lüscher B., Zumbach S., Schmidt B. R., ‘Small fish (Leucaspius delineatus) that are often released into garden ponds and amphibian breeding sites prey on eggs and tadpoles of the common frog (Rana temporaria)’, Amphibia-Reptilia 30, 2009; samenvatting karch, infofauna.ch.
  • karch, ‘Poissons et amphibiens, ou poissons ou amphibiens ?’ (vissen en amfibieën, of vissen of amfibieën?), infofauna.ch; Winandy L., Denoël M., ‘Amphibians forgo aquatic life in response to alien fish introduction’, Animal Behaviour 109, 2015; Hartel T. et al., Hydrobiologia 583, 2007.
  • Üveges B. et al., 2019, pmc.ncbi.nlm.nih.gov: paddenkikkervisjes weinig gegeten door vissen; Cooke A. S., British Journal of Herpetology 5, 1974: dieet van salamanders.
  • Herpetological Journal 1(4), 1987, dieet van kikkervisjes van de bruine kikker en de pad in Wales; Bourgogne-Nature, fiches bruine kikker, gewone pad, vinpootsalamander, vroedmeesterpad, 2012, bfcnature.fr.
  • DREAL Pays de la Loire, ‘Phénologie des amphibiens’ (fenologie van amfibieën), 2016, pays-de-la-loire.developpement-durable.gouv.fr.
  • Miaud C., ‘Protocole d’hygiène pour le contrôle des maladies des amphibiens dans la nature’ (hygiëneprotocol), 2014, developpement-durable.gouv.fr; Brenes R. et al., PLOS One, 2014, pmc.ncbi.nlm.nih.gov: ranavirus overgedragen van vissen op amfibielarven; EFSA, 2018, over de salamanderschimmel.
  • Tokyo Aqua Garden, ‘メダカと混泳できない生き物5種’ (vijf dieren die je niet bij medaka mag zetten) en ‘メダカの害虫・天敵’ (plagen en belagers van de medaka), t-aquagarden.com: salamander, dode kikker op de bodem, net.
  • 日淡といっしょ, ‘庭池のカエル・野生生物との共存完全ガイド’ (gids voor het samenleven met kikkers van de tuinvijver), 2026, nittanwith.com: net met mazen van 1 tot 2 cm op 10-15 cm van het water, risicoseizoen van mei tot augustus.
  • めだか友水, ‘メダカとオタマジャクシの共存’ (medaka en kikkervisjes), medakayusui.com; ほぼメダカのブログ, ‘カエルはメダカを食べるのか?’ (eten kikkers medaka?), hobomedaka.com; nijirepo, ‘ツチガエルの特徴と注意点’ (de ruwe kikker in het biotoop), 2024, nijirepo.com: voedselconcurrentie, achteruitgang van het water, geen directe aanval waargenomen.
  • medaka.fr: de belagers van medaka, medaka buiten houden, jongen opkweken.