Wanneer het water in een bak onder 15 °C zakt, lopen twee klokken uit de pas. De afweer van de medaka vertraagt snel in de kou; de opportunistische bacteriën die al in het water zitten, met name die van het geslacht Aeromonas, vertragen veel minder. De Nederlandse kwekers van medaka.nl noemen dat de “immuunkloof” en plaatsen hem tussen 10 en 15 °C, met het grootste risico rond 12 °C. In Europa wordt deze band, afhankelijk van het klimaat, tussen half oktober en eind november doorlopen. In die paar weken kan een infectie zich vestigen terwijl er aan het beheer van de bak niets is veranderd. Hier lees je wat die kloof inhoudt, de ijkpunten waarmee je hem met een thermometer kunt volgen, en de handelingen waarmee je er zonder verliezen doorheen komt.

Wat de immuunkloof inhoudt
De medaka maakt zijn eigen warmte niet: zijn lichaamstemperatuur volgt die van het water. Alles wat zijn afweer vormt, volgt dezelfde beweging. Onderzoek aan vissen uit gematigd water laat al lang zien: wanneer het water afkoelt, vertragen de aanmaak van antilichamen en de rijping van immuuncellen duidelijk, meer dan de zogenaamde niet-specifieke afweer, die beter standhoudt. De vis is niet weerloos. Hij is trager dan de bacterie.
Aeromonas hydrophila komt niet mee met een gekochte vis. Ze leeft al in de bak, vaak al maanden, zonder iets te veroorzaken, en wordt pas gevaarlijk wanneer de immuniteit daalt, zoals uitgelegd in ziekten bij medaka’s. Ze vermenigvuldigt zich het snelst in de warmte, tussen 25 en 30 °C, maar ze blijft zich delen bij 12 °C, minder snel. De bacterie verliest een beetje snelheid, de vis veel meer: dat verschil creëert de kloof.
Het is dus geen ziekte en geen epidemie, maar een periode. Je kunt er heel goed doorheen komen zonder één zieke vis. Ze verklaart wel waarom bacteriële infecties in de herfst zo vaak bakken treffen die de hele zomer goed liepen.
De temperatuurijkpunten
Het enige gegeven dat telt is de watertemperatuur, niet die van de lucht en niet de datum op de kalender. Een min-maxthermometer, ‘s ochtends en halverwege de middag afgelezen, volstaat om een bak in de kloof te plaatsen: zie de temperatuur van een medakabak aflezen.
- Boven 15 °C: afweer nog volledig actief, spijsvertering in orde. Geen kloof.
- Tussen 10 en 15 °C: risicozone, met een piek rond 12 °C, waar de bacterie actief blijft en de afweer al op een laag pitje draait.
- Onder 8 °C: de bacteriële deling neemt op haar beurt af en de kloof sluit zich geleidelijk. De vis gaat de overwintering in.
- Meer dan 4 °C verschil tussen ochtend en middag: alarmsignaal. Elke schommeling kost de vis energie die niet naar zijn afweer gaat.
Het volume werkt rechtstreeks op dat verschil. Een ondiepe bak van 60 liter kan op een heldere novembernacht naar 8 °C zakken en de volgende middag weer naar 15 °C stijgen; een vijver van enkele kubieke meters beweegt nauwelijks. De vis verdraagt dit regime enkele dagen, geen drie weken. Een polystyreenbak of een dubbele bak verkleint de amplitude duidelijk.
Een langere kloof in zacht Atlantisch klimaat
In Nederland sluit de kloof zich met de eerste echte vorst. Die redenering geldt voor een klimaat waar de kou uiteindelijk blijft hangen. In een mild Atlantisch klimaat zoals dat van ons in Bretagne kan het water van een bak wekenlang tussen 8 en 13 °C blijven, met zachte middagen die het midden in januari boven 10 °C tillen. Waar de kloof elders drie tot vier weken duurt, rekt een zachte winter hem ongemerkt uit. De waakzaamheid stopt dus niet bij de eerste vorst: ze duurt zolang de ochtendthermometer boven 8 °C blijft.
In continentale klimaten en in alpiene dalen is het omgekeerd: de band van 10 tot 15 °C wordt snel doorlopen en de vorst komt vroeg. In mediterrane klimaten opent de kloof later, vaak in november of december, en kan zich bij een zachte periode heropenen. Maand-per-maandkalenders voor de buitenbak voor Franse regio’s (in het Frans, niet geldig voor andere landen) laten zien hoe die verschuivingen uitpakken: Bretagne, het noorden en het Parijse bekken, het oosten en het centrale oosten, het zuidwesten, het Middellandse Zeegebied en Corsica.
De tekenen, en wat je eerst controleert
De tekenen van een opportunistische infectie in koud water zijn klassiek: witte of rafelige randen aan de staart- en rugvin, rode vlekken of wonden op de flanken, een opgezwollen buik bij een vis die niet meer eet, wrijven tegen de wand of onbeweeglijkheid in een hoek, bleke kieuwen die snel bewegen.
Eén los teken zegt weinig; drie tegelijk zeggen veel. En voor je behandelt, test je ammoniak en nitriet: een nitrietpiek na royaal voeren geeft precies hetzelfde beeld als een beginnende infectie, en dan moet je het water corrigeren. Het detail van de vroege tekenen staat in zieke medaka: de tekenen, de oorzaken van sterfte in dode medaka: de oorzaken.
Vinrot (尾ぐされ病, ogusare-byō) is een eindpunt, geen begin. Als het zichtbaar is, gaat de oorzaak vaak twee of drie weken terug. De verzorging zonder medicijnen, waaronder het zoutbad, is beschreven in een zieke medaka zonder medicijnen verzorgen; je geeft ze in een aparte bak, zonder de hoofdbak aan te raken.
De hefbomen die je echt in handen hebt
De rantsoenen
De spijsvertering vertraagt met het water. Een zomerrantsoen dat in november wordt gegeven, wordt deels slecht verteerd, komt als afval terug, voedt precies de bacteriën die je niet wilt voeden en verbruikt zuurstof. Het is de meest voorkomende oorzaak van ontsporing in deze periode.
De regel die wij toepassen is die uit het overwinteren van medaka’s: tussen 15 en 10 °C verminder je, een maaltijd per dag en dan om de dag, in kleine hoeveelheid, en je haalt weg wat niet binnen twee of drie minuten is opgegeten; onder 10 °C stop je helemaal, ook als een zachte middag het water omhoog brengt. Honger doodt een gezonde medaka in de winter niet; belast water wel. De gedetailleerde rantsoenen per trap staan in medaka’s voeren volgens de temperatuur.
Schoon water voor de kou
De bacterie leeft in wat vergaat: voerresten, bladeren, slib. Het juiste moment om schoon te maken is het begin van de kloof, wanneer het water nog rond 15 °C is, niet midden in de winter. Je haalt bladeren en dode planten met een schepnet weg voor ze zinken, zie dode bladeren in een medakabak. Op een belaste bodem zuig je het grootste deel af, en een activator van micro-organismen zoals Biobooster+ van Aquatic Science maakt het werk af: wij verkopen en gebruiken hem al twintig jaar, en het effect is binnen enkele uren zichtbaar. Hij werkt beter naarmate het water nog zacht is, zoals alles wat biologisch is.

Voor het water zelf volg je de regel van de waterverversingen: de herfst verlaagt het tempo, en onder 10 °C ververs je het water niet meer, je vult alleen het niveau aan. Toont een test ammoniak of nitriet tijdens de kloof, dan blijft een gedeeltelijke verversing mogelijk zolang het water boven 10 °C is, hoogstens een kwart, met water dat heeft gestaan en niet meer dan 2 °C afwijkt van dat van de bak. Nooit een volledige leegmaking: je zou de bacteriële laag verwijderen die het water stabiliseert en de vissen op het slechtst denkbare moment in een nieuw systeem zetten.
Rust
Stress maakt cortisol vrij, dat de immuunreactie direct remt. Vangen, sorteren, verplaatsen, een kat die een uur op de rand zit: kleine voorvallen in september, kostbaar in november. Sorteren en overzetten doe je voordat het water onder 15 °C komt. Wordt tijdens de kloof toch een ingreep nodig, doe die dan één keer, ‘s ochtends, en niet op de dag dat je aan het water komt.
De wekelijkse ronde
Een kwartier per week, altijd in dezelfde volgorde: het water, het voer, dan de vissen.
- De temperatuur van ‘s ochtends en van de middag aflezen; bij meer dan 4 °C verschil de bak beschutten of isoleren.
- Bladeren, dode planten en voerresten verwijderen.
- Zolang het water boven 10 °C is, ammoniak en nitriet testen en de waarde met de datum noteren.
- Het rantsoen afstemmen op de ochtendthermometer, en onder 10 °C stoppen.
- Elke vis een voor een bekijken: vinranden, flanken, gedrag, liever dan de bak als geheel.
- Opschrijven wat je hebt waargenomen en veranderd. Het kweekdagboek van de Medaka-app is daarvoor gemaakt: zonder notities begint elke herfst bij nul.
Veelgestelde vragen
Is de immuunkloof hetzelfde als een Aeromonas-infectie?
Nee. De kloof is de periode waarin de afweer achterloopt op de bacterie; de infectie is wat gebeurt wanneer de bacterie van die achterstand profiteert. Je kunt de kloof doorlopen zonder dat één vis wordt aangetast.
Bij welke temperatuur is het risico het grootst?
Rond 12 °C, in de band van 10 tot 15 °C. Onder 8 °C vertraagt de bacterie op haar beurt. Daarom vraagt een zachte, regenachtige herfst, die het water wekenlang rond 10 tot 12 °C houdt, meer waakzaamheid dan een echt koude winter.
Moet je het water uit voorzorg behandelen?
Een behandeling geeft het beste resultaat wanneer de bron van het probleem is weggenomen: voerresten, vergane bladeren, slib. Je maakt eerst schoon, dan help je de bak, met Biobooster+ voor het organisch materiaal. Zout bewaar je voor een aangetaste vis, in een aparte bak, niet voor de hele bak: het belast planten en jonge vissen. Bij twijfel is een watermonster bij een aquariumhandelaar of dierenarts beter dan een behandeling op goed geluk.
Waarom vallen larfjes en oude vissen het eerst om?
De jongen hebben hun immuniteit nog niet opgebouwd en groeien nog, wat energie kost. De oude hebben minder reserves. Beide hebben minder marge dan een volwassen vis van een jaar in goede conditie. Daarom zouden sommige variëteiten niet buiten moeten overwinteren (越冬, ettō): zie de variëteiten die niet buiten overwinteren.
Moet je de vissen binnenhalen om de kloof te vermijden?
Een medaka binnenhalen in een ruimte van 20 °C haalt hem uit de kloof, maar dat is geen overwintering meer: het is een extra kweekseizoen, met voeren en waterverversingen. Haal je vissen binnen, doe dat dan vroeg, vóór de doorgang door 10 tot 15 °C, en zonder temperatuurschok. De ijkpunten staan in wanneer je medaka’s uitzet of binnenhaalt.
Bronnen
- Medaka.nl, “Immuunkloof bij vijvervissen: waarom november zo zwaar valt”, medaka.nl: band van 10 tot 15 °C, piek rond 12 °C, afname onder 8 °C, alarm bij meer dan 4 °C verschil op een dag, tekenen van een opportunistische infectie.
- Q. H. Abram, B. Dixon en B. A. Katzenback, “Impacts of Low Temperature on the Teleost Immune System”, Biology, jaargang 6, nr. 4, 2017, volledige tekst: overzicht van de immuniteit van vissen in koud water.
- P. Le Morvan, D. Troutaud en P. Deschaux, “Differential effects of temperature on specific and nonspecific immune defences in fish”, Journal of Experimental Biology, jaargang 201, 1998, p. 165-168: de specifieke afweer is gevoeliger voor kou dan de niet-specifieke afweer.
- Regels voor voeren en waterverversing in de herfst: gids van afloredeau.com, overgenomen in het overwinteren en de waterverversingen op medaka.fr.